Hermann Gunkel’in “Kaosla Mücadele” TeorisiBağlamında Bektaşi Velayetnamelerinde Ejderha ileMücadele Üzerine Bir İnceleme

Using Hermann Gunkel’s Chaoskampf Theory to Examine Bektashi Velayetnames About Struggles with Dragons

Özet

Bektaşi geleneği içerisinde “velayetname” adı verilen menâkıbnâmeler, bir tarikatınbüyüklerinin keramet adı verilen olağanüstü eylemlerinin anlatıldığı metinlerdir. İslamdünyasında örneklerinin verilmeye başlandığı ilk dönemlerde temel anlamı “övülecekgüzel iş, hareket”e uygun düşecek şekilde menkıbeler faziletli işlerin, örnek davranışlarınanlatıldığı metinler iken tasavvuf düşüncesinin İslam dünyasında yaygınlık kazanmayabaşlamasıyla birlikte sufilerin kerametlerinin de anlatıldığı metinlere dönüşmüştür. Pekçok tarikat çevresinde örnekleri verilen, içinden çıktığı tarikat çevresinin velilerininyüceltilmesi mantığını taşıyan bu metinler sözlü kültür ortamında aktarıldıktan sonrayazıya geçirilmişlerdir. Yazıya geçirildikleri dönemin kültürü, inanç yapısı, sosyal düzenive dini inançları hakkında pek çok bilgi veren bu metinler içerdikleri motifler bakımındanda son derece zengin oldukları görülür. Bu bağlamda Bektaşi velilerinin kerametlerininanlatıldığı ve böylelikle yüceltildiği velayetnameler içerisinde karşımıza pek çok örneğiçıkan motiflerden biri de ejderha ile mücadeledir. Türk kültüründe ve dünya üzerindeki pekçok milletin tasavvurlarında sahip olduğu büyük güçle ve yıkıcı tabiatıyla yansıtılan ejderhaile Bektaşi velilerinin giriştiği mücadeleler dikkat çekicidir. Velayetnamelerde yer alan bumücadele sadece mitolojik bir varlığa karşı verilen bir savaş olmanın ötesinde derinlerineinildikçe mitik varlığın irtibatlandırıldığı kaosla girişilen ve kozmosu veya en basit haliylesosyal düzeni korumanın esasını teşkil ettiği bir boyuta sahiptir. Bu çalışmada HermannGunkel’in kaosla mücadele kavramı çerçevesinde Bektaşi velayetnamelerinde ejderha ilemücadele durumu irdelenecektir.

Abstract

Menakıbnames are called velayetnames in Bektashi culture and represent texts that narratetales of miraculous deeds or keramet performed by prominent figures of a sect. When the firstexamples of menakıbnames began to be offered in the ancient Islamic world, they aligned withthe essential value that good deeds should be praised, describing virtuous actions and exemplarybehaviors. However, as Sufism became widespread in the Islamic world, menakıbnames transformed into texts that also detailed the miraculous deeds of the Sufi saints. Examples ofthe performed miracles were offered through word of mouth in numerous sect circles to glorifythe saints of the sect circle from which they originated. The initial oral testimonies were laterrecorded in writing. These texts encompass vibrant motifs and represent sources of extensiveinformation about the culture, belief structure, social order, and religious beliefs of the periodwherein they were inscribed. Velayetnames extol and glorify the deeds of Bektashi saints; anoft-encountered motif in them concerns a fight against a dragon, and numerous examples ofthese accounts may be cited. The accounts are striking in their descriptions of Bektashi saintsgrappling with this creature. The mythic form of the dragon as a being of immense powerhas captured the imaginations of many cultures across the world, including the Turkish. Apartfrom depicting fights against this mythological entity, the velayetnames convey the underlyingallegorical connotation of conflict against a mythic entity represented as a destructive force.This cosmic battle against chaos constitutes a basis for the preservation of the cosmos in itssimplest form, the social order. The present study examines this battle between universal orderand disorder through the conceptual framework of Hermann Gunkel’s Chaoskampfy.