Türk Romanında Sembolik Değerleri Bağlamında Fes-Şapka Mücadelesi

Özet

Kılık-kıyafet kişinin mensup olduğu medeniyetin, kimliğinin, siyasi tercihlerinin,mevkiinin veya ekonomik durumunun göstergesi de olabilecek sembolik bir değereve anlama sahiptir. Küreselleşmeyle birlikte kılık-kıyafette nispi bir tek tipleşmeyedoğru gidildiğinden bu belirleyicilik kimi zaman yanıltıcı olsa da, medeniyetlerinkeskin çizgilerle birbirlerinden ayrıldıkları dönemlerde ve ülkelerde, denilebilirki, en keskin ayrım kılık-kıyafet üzerinden görülür. Özellikle gelenekçi, değişimedirenen toplumlarda giyim, tabu olarak sembolik değer ve anlamını korur. Sembolikbir anlam ve değer taşıyan, en azından bu makalenin konu edindiği 19. yüzyıl sonuile 20. yüzyılın başlarında, en önemli giysi ise şüphesiz ki başlıklardır. Başlıklarındeğiştirilme girişimleri aslında radikal değişimlerin birer sembolü ve iktidara itaatingöstergesi olarak görülmüştür. Kimliğin, zihniyetin, statünün ve dinin sembolü olarakgörülen başlıklar zihniyet değişiminin hem en sancılı süreci olmuş; hem de en belirgingöstergesi olarak toplumsal yaşama ve edebi eserlere yansımıştır. Bu makalede, edebi yapıtlardan hareketle medreselilerin ve mutasavvıfların sardığısarık, Müslüman Osmanlı halk topluluğunun başlığı olan fes, Kuvâ-yı Milliyetaraftarlarının kullandığı kalpak ve Batı’dan alınan şapkanın Türk toplumundaki algısı,anlam ve değerleri belirlenmeye çalışılacaktır. Makale, festen şapkaya geçişi yaşayanedebiyatçıların eserleriyle sınırlandırılmış, ele alınan yazarların bu değişimin izlerinitaşıyan değerlendirmeleri ortaya konulmaya çalışılmıştır. Makalenin amacı edebiyatsosyolojisi yönteminden hareketle toplumun şapka karşısındaki reaksiyonlarınınnedenlerini belirleyebilmektir.

Abstract

Dress has a symbolic value and meaning that can be an indicator of the civilization,identity, political preferences, position or economic status of the person. Although thisdecisiveness is sometimes misleading as there is a relative uniformization of dress clothing with globalization, it can be said that the sharpest distinction is seen throughdress-clothing in periods and countries where civilizations are separated from eachother by sharp lines. Especially in traditionalist societies that resist change, clothingpreserves its symbolic value and meaning as a taboo. The most important garments thatcarry a symbolic meaning and value, at least in the late 19th and early 20th centuries thatthis article is about, are undoubtedly the headdresses. Attempts to change the headlineswere actually seen as symbols of radical changes and a sign of obedience to power. In this article, we will try to determine the perception, meaning and values of theturban worn by the madrasians and Sufists, the fez, the headdress of the MuslimOttoman community, the kalpak used by the supporters of the Kuvveyi Milliye, andthe hat taken from the West in the Turkish society based on literary works.