İbâdî fırak literatüründe şehristânî etkisi-kalhâtî örneği-

The influence of al-shahrastânî on İbâdî heresiography -the case of al-qalhâtî-

Özet

İslam tarihi boyunca ortaya çıkan siyasî-itikâdî oluşumları/fırkaları veonların görüşlerini ele alan fırak edebiyatının şüphesiz en başarılı veen çok bilinen örneği Ebûl-Feth eş-Şehristânînin (ö. 548/1153) el-Milelven-nihal isimli diğer dinleri de kapsayan eseridir. El-Milel yazılmasınınakabinde kısa bir süre içerisinde İslam coğrafyasının pek çok köşesineulaşmış ve özellikle nispeten tarafsız ve ilmî üslubu sebebiyle değişik fırkamensupları tarafından dahi başvurulan temel bir kaynak olmuştur. Bunun örneklerinden biri Şehristânîden kısa bir süre sonra yaşadığı anlaşılan Umanın Kalhât şehrinden İbâdî âlim Ebû Abdillâh el-Kalhâtînin (ö.7./13. yy) el-Keşf vel-beyân adlı eseridir. Bu makale el-Keşfin ikinci cildinin otuz sekiz ile ellinci bâbları arasında yer alan İslam fırkalarının tasnif edildiği bölüm üzerine odaklanarak Şehristânînin el-Milelindeki fırkatasnifi ile yapılan mukayeseler sonucu görülen çarpıcı benzerliklerden hareketle Kalhâtî üzerinde Şehristânî etkisinin mevcudiyetini iddia etmekteve bunu ispatlamaya çalışmaktadır. Bunun yanı sıra Şehristânîden ciddi ölçüde yararlandığı anlaşılan Kalhâtînin niçin eserinin hiçbir yerindeŞehristânîden veya el-Milelden bahsetmediği sorusuna da birtakım öneriler sunmaktadır. Son olarak Kalhâtînin tasnifinin Şehristânînin tasnifinden nerelerde ve hangi bakımdan farklılaştığını tespit etmek suretiyleKalhâtînin tasnifinin kendine özgü niteliklerini başlıklar halinde ortayakoymaya çalışmaktadır.

Abstract

The most successful and well-known example of Islamic heresiography,that examines political-theological sects/ firaq throughout Islamic historyand their views, is al-Milal wa-l-nihal, that includes also other religions, byAbû l-Fath al-Shahrastânî (d. 548/1153). Copies of al-Milal reached vari-ous regions of Islamic world in a short time just after it had been writtenand became a major source of reference in its area even by authors withdifferent sectarian identities, particularly due to its relatively neutral ap-proach and scientific method. The influence of al-Milal could be apparently seen in al-Kashf wa-l-bayân by an Ibâdî scholar, Abû Abd Allâh al-Qalhâtî(d. 7 th/13 th century) who lived in Qalhât, a southern coastal city of Oman,just less than a century after al-Shahrastânî. This paper focuses on theparts between the thirty-eighth and fiftieth chapters of the second volumeof al-Kashf regarding Islamic sects and makes comparisons with al-Milaland, as a result, claims the existence of al-Shahrastânî s influence onal-Qalhâtî and tries to prove it based on striking similarities between twotexts. On the other it offers suggestions about the reasons why al-Qalhâtîmentioned neither al-Shahrastânî nor al-Milal anywhere in his al-Kashfeven if he seemingly widely utilized al-Milal. Finally it attempts to describethe characteristics of al-Qalhâtî s heresiological classification by pointingout where and how it differs from al-Shahrastânî s.