Çoklu Aidiyetlerin Toplamı Olarak Mezhep Olgusu: Şehristânî’nin el-Milel ve’n-Nihal’i Özelinde Bir Tahlil

Madhhab Case as a Sum of Multiple Identities: An Analysis in the Context of al-Shahrastani’s al-Milal wa al-Nihal

Özet

Mezhepler tikel farklılaşmaların zamanla kurumsallaşması neticesinde oluşan toplumsal yapılardır. Bu oluşum süreci, odağında insanın yer aldığı, bununla birlikte sadece insanla mukayyetolmayan ve heterarşik bir ilişki içerisinde din, siyaset ve kültür gibi pek çok hususun eşlik ettiğiçok yönlü bir süreçtir. Mezhebî oluşumlara bir “şey” ya da “şeylerin durumu” olarak bakmamakgerekir. Bilakis bunlar pek çok faktörün etkisiyle oluşmaya başlayan ve devam eden süreçlerdir.Bu durum, mezhepleri ele alırken şu iki hususu göz önünde bulundurmayı gerektirir: İlki, mezheplerin dinî ve kültürel yalıtılmışlıklar olmadığı, ikincisi ise bunların bir defada olmuş bitmişyaratılmışlıklar olmadığıdır. İlki mezheplere bir kimlik ve aidiyet olarak, ikincisi ise süregiden birsüreç olarak bakmayı gerektirir. Bu yazıya konu olan içerik, mezheplere ve dinî hareketlere bu ikihususu merkeze almak suretiyle yaklaşmanın önemine dikkat çekmek ve Şehristânî merkezli olarak bunu belirli örnekler üzerinden somutlaştırmaya çalışmaktır.

Abstract

Madhhabs are the social structures that take forms as a result of the institutionalization of particular differentiations in the long run. Though this is mostly a human-centred process, it is also accompanied by many other factors such as religion, policy, culture, economy etc. that work heterarchically. Religious movements should not be taken as a “thing” or “state of things”. On the contrary, they are processes that take shape through the effects of several factors and continue. This fact methodologically requires to take two points into consideration: First, the religious movements are not religiously and culturally isolated realities; and second, they are not productions that come into existence and finalize in the blink of an eye. While the former requires to see the religious movements as a matter of identity, the latter forces us to assess them as ongoing processes. This article aims draw attention to the importance of studying religious movements in the framework of these two points with special reference to certain examples in alShahrastānī’s al-Milal wa al-Nihal.