Hatm-i Hâcegân ve Hâlidîlik'teki Uygulanan Örnekleri

Özet

Nakşibendiyye’de toplu zikir olarak icra edilen hatm-i hâcegânın, Bahâeddin Nakşibend öncesihâcegân döneminden itibaren uygulandığı tahmin edilmektedir. Fatiha, İnşirah ve İhlas surelerininokunduğu bu zikir, sonraki dönemlerde “hatm-i kebîr (büyük hatme)” diye Abdulhalık-ı Gucdüvânî’yedayandırılmaktadır. Bahâeddin Nakşibend, İmâm-ı Rabbânî gibi diğer şeyhlere nispet edilen hatmetürleri ise daha kısa olup “hatm-i sağîr (küçük hatme)” olarak isimlendirilmektedir. Nakşibendîliğinerken döneminde, bir ihtiyacın giderilmesi veya bir belanın defedilmesinin sonuçlandırılması (hatm)için icra edilen hatme, XVIII. yüzyıldan sonra özellikle Hâlidîlik döneminde, muayyen vakitlerde tertipedilen bir vird haline bürünmüştür. Bilindiği kadarıyla, Hâlidîlikten itibaren tarikata müntesipolmayanlar hatmeye alınmamaktadır. Bununla beraber bazı Hâlidîlerin hatmeyi topluma açık birbiçimde icra ettikleri de olmuştur. Hâlidîliğin değişik kollarında icra edilen hatmenin “erkân” diyeisimlendirilen ana esaslarında bir farklılık görülmezken; bu esasların uygulanma detayları olan“âdâb”larda değişiklikler olabilmektedir. Nitekim tarikatta âdâb, şeyhlerin belirlediği ilkelerdenibarettir.

Abstract

Khatm-i khwajagan, which is performed as a collective dhikr in the Naqshibandiyya, is estimated to have been applied since the khwajagan period that before Bahaeddin Naqshiband. This dhikr, during which the suras of Fatiha, Insheerah and Ikhlas are recited, is referred to Abdulkhaleeq Goujdovani as “khatm-i kabeer (grand khatm)”. Khatm types that are referred to other sheikhs such as Bahâeddin Naqshband and Imam Rabbani are shorter and are called as khatm-i sageer (small khatm). In the early period of Naqshibandiyya, khatm, which was performed for more of a completion (khatm) of a specific task or getting rid of a trouble, became a ritual arranged at certain times after the 18th century, especially during the Khalidiyya period. As far as it is known, those not enrolled to the tareqah (dervish order) are not allowed to participate khatm as from the Khalidiyya. However, some of the Khalidis are known to have performed khatm openly to the society. No change was observed among the main principles of the khatm performed in different branches of the Khalidiyya, of which are named as "erkân" (pillars); whereas there might be modifications in the good manners (adab) that are application details of those principles. As a matter of fact, the good manners (adab) are the principles determined by the sheikhs in tareqah.