HÂREZMŞÂHLAR DÖNEMİ MÜNŞEATMECMUALARINDAN et-TEVESSÜL İLE’T-TERESSÜL ve DEVLETİN SİYASİ MÜNASEBETLERİ AÇISINDANÖNEMİ

A Munshaat Periodical of The Khwarazmshah Era “Al Tawassol Ila Al Tarassol” and Its Significance for The Political History of The Time

Özet

İnşâ ile ilgili yazılar devlet bürokrasisinde divân ı inşâ veya divân katipliği makamlarıncadüzenlenmekteydi. Devletin hizmetindebulunan münşilerin kaleme aldıkları resmîyazılar ve mektuplara, şair ve ediplerinyazdıkları sanatlı düz yazıya ve bu yazılarıntoplandıkları eserlere ise münşeat mecmualarıdenir. Ortaçağ Türk-İslâm devletleri arasında yeralan Hârezmşâhlar Devleti döneminden (1097- 1231) günümüze kadar ulaşan çeşitli münşeatmecmuaları bulunmaktadır. Bunlardan birisi deBahâeddîn Muhammed b. Müeyyed el-Bağdâdîtarafından kaleme alınan et-Tevessül ile’t-teressül adlı mecmuadır. Bağdâdî, Hârezmşâhhükümdarı Alâeddîn Tekiş (öl. 1200) zamanındadivân-ı inşâ reisliğini yerine getirmiştir. Kendisidevrin siyasi olaylarına bizzat şahit olmanın yanısıra dönemin resmî evrakını da kaleme almıştır.Farsça kaleme alınan et-Tevessül ile’t-teressül’üniçerisinde fermanlar, menşurlar, ahidnâmeler vefetihnâmelerin yanı sıra çeşitli hükümdarlaragönderilen mektuplar ve bizzat müellifindönemin ileri gelenlerine ve dostlarına yazdığımektuplar yer almaktadır. Bu mecmua hem inşâsanatı hem de tarihçilik açısından pek çok özelliğe sahiptir. Bu dönemde komşu devletlereyazılmış olan mektuplar ise dönemin siyasîtarihi açısından oldukça mühimdir. et-Tevessülile’t-teressül’ün incelenmesi ve Hârezmşâhlardevletinin siyasî münasebetleri açısındanönemini ortaya koyabilmek bu çalışmanın amacıolacaktır.

Abstract

The scripts on insha (a genre about officialdocuments) used to be arranged by divan alinsha or divan clerkship in state bureaucracy.The official scripts and letters written bycivil servant insha clerks, artistic prosewritten by poets and men of letters and theaccounts which gather these works arecalled monshaat (the collections consisting ofinsha works). There are several monshaatthat are available today and dating backfrom the Khwarazmshah Dynasty (1097- 1231) which was among the medievalTurkish-Muslim states. One of thesecollections is al Tawassol ila al Tarassolwritten by Baha al-din Muhammad b.Muayyad al Baghdadi. Baghdadiperformed as the head of divan al insha during the reign of Kwarazmshah ruler Alaal-din Takash (d. 1200). Besides personallywitnessing the political developments of thetime, he also wrote the official documents ofthe period. Written in Persian, al Tawassol ilaal Tarassol contains edicts, officialappointments, testaments, bills of oath andletters of conquest along with missivestransmitted to several rulers and letterswritten by the author himself to the notablesof the period and his associates. Thiscollection has several qualities both for theinsha genre and historiography. The letterswritten to the neighbouring countriesduring this period is quite significantconcerning the political history of the time.The main priority of this paper is to evaluateal Tawassol ila al Tarassol and reveal itssignificance for the political relations of theKhwarazmshah Empire.