GAP Bölgesi toprak sıcaklıklarını alansal değişimleri ve hava sıcaklığı ile ilişkileri

Spatial changes of soil temperature in GAP Region and relationships with air temperature

Özet

Güneydoğu Anadolu Proje (GAP) alanında, farklı derinliklerdeki aylık ortalama toprak sıcaklıkları olası gidiş bileşeni Mann-Kendall testi ile incelenmiş ve hava sıcaklığı ile ilişkisi regresyon eşitliği kullanılarak analiz edilmiştir. Çalışma periyodu olarak 1975-2004 yılları ele alınmış, GAP bölgesinde yer alan 13 meteoroloji istasyonun 5, 10, 20, 50 ve 100 cm derinliklerindeki toprak ve hava sıcaklığı değerleri kullanılmıştır. Bölgede, özellikle yaz aylarında hemen hemen tüm derinliklerde toprak sıcaklıklarında istatistiksel olarak önemli artma eğilimleri saptanmıştır. Bu artışın en yükseğinin Kilis istasyonunda 100 cm toprak derinliğinde Ağustos ayında olduğu belirlenmiştir. Alansal bazda artma eğilimi ise bölgenin %76'ini kapsayacak şekilde 100 cm toprak derinliğinde Ekim ayında gerçekleşmiş olup, toprak sıcaklık değişimler hava sıcaklıklarının özellikle yaz aylarındaki artışı ile açıklanmıştır. Bu bağlamda, örneğin, Şanlıurfa istasyonunda Mayıs ayında 10 cm toprak derinliğinde hava sıcaklığı toplam varyansın %86'sini açıklamıştır. Toprak sıcaklık artışı miktar olarak, 10'ar yıllık ortalamalar şeklinde incelenmiş ve en fazla artışın 3.3 °C ile Temmuz ayında Mardin istasyonunda 5 cm derinlikte olduğu belirlenmiştir. GAP bölgesi topraklarının sıcaklık değerlerinde azalma eğilimleri de tespit edilmiş ancak bunun artma trendlerine oranla daha az olduğu saptanmıştır. Toprak sıcaklıklarındaki artma yada azalma eğilimlerinin tarımsal üretim ve mühendislik çalışmalarında etkileyici ve belirleyici rol oynayacağı düşünülmektedir.

Abstract

Monthly mean soil temperature series at different soil depths were analyzed to determine likely trend components using Mann-Kendall test in Southeastern Anatolian Project region (GAP). Additionally, relationships between air and soil temperature were investigated using basic linear regression. Study period covered 1975 to 2004 years in the GAP region at 5, 10, 20, 50 and 100 cm soil depths from 13 different stations. Soil temperature series especially in summer season showed statistically significant upward trend at all depths. The highest increasing trend magnitude appeared in Kilis station at 100 cm depth in August. Spatial distribution of upper trend was reached its peak value in 100 cm depth in September covering the 76% of region. Relationship between air and soil temperatures showed high correlation, for example, air temperature explained 86% of total variation in soil temperature changes in May of 10 cm depth in Şanlıurfa. Decadal changes of soil temperature series, also, were analyzed and indicated that the highest increase was (as difference between mean of first and last decade) determined as 3.3 °C at 5 cm depth in July, at Mardin station. Additionally, there were some downward trends in soil temperature series, but it was relatively lower than increasing trend. Detected upward or downward trends of soil temperature series may play a crucial role on agricultural production and engineering structures.