HAREZMŞAH - KIPÇAK MÜNASEBETLERİ VE HAREZMŞAH ORDUSUNDA KIPÇAK UNSURLAR

Khawarzmshah - Qipchak Relations and the Qipchak Factor in the Formation of the Khawarzmshah Army

Özet

Kıpçak boylarının XI. asırdan itibaren değişik vesilelerle Harezm bögesine doğru yayılmaları dördüncü kuşak Harezmşah hanedanlığıyla aralarındaki münasebetleri kaçınılmaz hale getirmiştir. Her iki tarafın çıkarına uygun düşen bu süreç, bir yandan Kıpçak boylarının büyük hayvan sürüleri için yaylak ve kışlak gereksinimini karşılarken, diğer yandan Harezmşah ordusunun asker ihtiyacını gidermiş oluyordu. Özellikle Sultan Tekiş döneminde beyleriyle birlikte kalabalık bir Kıpçak zümresinin Harezmşah hizmetine girmesiyle ilişkiler, farklı bir boyut kazandı. Zira Tekiş’in Kıpçak beyinin kızı Terken Hatunla yaptığı izdivaç, Kıpçak unsurlarının devletin askeri ve idari teşkilatına hızlı bir şekilde hâkim olmalarının önünü açtı. Sultan Tekiş’in ölümünden sonra had safhaya ulaşan bu hâkimiyet, Terken Hatun’a büyük bir kudret kazandırmıştı. Valide Sultan’ın desteğini arkalarına alan bu Kıpçak hegemonyası ise devlet otoritesini hiçe sayacak kadar ileri gidebiliyordu. Dolayısıyla bu keyfi davranışlar, devleti bir felaketin eşiğine getirmekte gecikmemiş; Moğolların işgal hareketini hızlandırmıştı. Celaleddin Harezmşah’ın, devleti İran ve Azerbaycan’da yeniden canlandırma teşebbüsleri, Harezmşahlarla Kıpçaklarıın yolunu bir kez daha kesiştirdi. Celaleddin’in gücüne güç katan Kıpçaklar, onun ölümüyle başıboş hareket etmeye başladılar. Sonuçta Selçuklu ve Eyyubiler tarafından değerlendirilmeye çalışılan bu muharip güç, Anadolu’da ve yakın çevresinde günümüze kadar devam edecek kültürel tesirler bıraktılar.

Abstract

The spreading of Qipchak tribes from the 11th century onwards towards Khawarzm region marked the beginning of their relation with the fourth generation Khawarzmshah dynasty. This encounter was to the benefit of both sides, as, on the one hand, met the needs of the Qipchak tribes for large livestock herds and wintering while on the other hand, the army of Khawarzmshah fulfilled their need for soldiers. Especially during the Sultan Tekiş period, the relation gained a different momentum when a big Qipchak clan with their beg entered into the Khawarzmshah service. Tekiş's marriage to Turkan Khatun, the daughter of the Qipchak beg, paved the way for the Qipchak agents to quickly dominate the state's military and administrative organization. After the death of Sultan Tekiş, this dominationreached its highest level and gave Turkan Khatun increased power. This Qipchak hegemony, with the support of the Valide Sultan, went so far as to ignore the state authority. It was not too late before, these arbitrary behavior caused a disaster precipitating the Mongolian occupation. Jalaluddin Khawarzmshah's attempts to revitalize the state in Iran and Azerbaijan once again crossed the path of Khawarzmshahs and Qipchaks. Qipchaks strengthened the power of Jalaluddin however, they started independently upon his death. As a result, this combat power, that was utilized by the Seljuks and Ayyubis, left a lasting cultural heritage still observed in Anatolia.