XIX. YÜZYILDA KÜRTLER ARASINDA HÂLİDÎLİĞİN YAYILMASINAKADİRÎ AİLELERİN YAKLAŞIMI

THE APPROACH OF QADIRÎ FAMILIES TO THE SPREAD OF KHALIDISM AMONG THE KURDS IN THE 19ST CENTURY

Özet

XIX. Yüzyılda İslam dünyasındaki tasavvufî hareketler içinde Hâlidîliğin ayrı bir yeri vardır. Müceddidî şeyhi Mevlânâ Hâlid’in Şehrezor’da temelini attığı Hâlidîlik, Bağdat ve Şam’da bulunduğu yıllarda İslam coğrafyasının büyük bir kesimine yayılma imkânı bulmuştur. Mevlânâ Hâlid’e ilk ciddi destek, şüphesiz Şehrezor ve çevresindeki Kürt elitinden gelmiştir. Büyük çoğunluğu ilmiye sınıfı mensubu olan Şehrezorlu bu şahsiyetlerin nüfuzlu ailelere ve aşiretlere mensubiyeti, Hâlidîliğin bu bölgede yayılmasını hızlandırmıştır. Şehrezor’da Hâlidîliğe verilen desteğin bir benzeri çok geçmeden Irak, İran ve Anadolu’da yaşayan Kürtlerden gelmiştir. Hâlidîlik Kürtler arasında hızla yayılarak güçlü bir toplumsal zemine oturmaya başlamıştır. Bu durum Irak’ta faaliyet yürüten Berzencî, Talabanî, Haydarî, Birîfkanî, Anadolu’da Nehrî, Arvasî, Firsafî ve Âbrî, İran’da Şeyh Baba, Sure ve Gaşîhanî gibi Kadirî aileleri de etkilemiştir. Bu ailelerin bir kısmı Hâlidîliğe muhalefet ederken, bazıları tarafsız kalmayı diğer bir kısım aileler ise tasavvufî faaliyetlerini bu yeni oluşumun şemsiyesi altında yürütmeyi tercih etmişlerdir. Bu makalede XIX. Yüzyılda Kürtler arasında etkin olan Kadirî ailelerin Hâlidîliğe yaklaşımını irdelemeye gayret edeceğiz.

Abstract

Khalidism has a special place in the sufi movements in the Islamic world in the 19stcentury. Khalidism, where the mujaddid sheikh Mawlana Khalid laid his foundation inShahrazor, had the oppurtunıty to spread to a large part of the Islamıc geography duringhis years in Baghdad and Demascus. The firs serious support for Mawlana Khalid camewithout doubt from Shahrazur and the surrounding Kurdish elite. Membership of thesepersonalities from Shahrazur, most of whom are members of the scientific class, toinfluential families and tribes, ıt accelerated the spread of Khalidism in this region.Similarly, the support for Khalidism in Shahrazur soon came from Kurds living in Iraq,Iran and Anatolia.Khalidism spread rapidly among the Kurds and started to establish a strong social base.This situation also affected the Qadirî families such as Barzanji, Takabani, HaydariBirifkani in Iraq, Nahri, Arwasi, Fırsafi and Abri in Anatolia, Sheikh Baba, Sure andGashihanî in İran. While some of these families opposed to Khalidism, some preferredto remain neutral and some families preferred to carry out their sufi activities under theumbrella of this new formation. In this article, we will try to examine the approach ofQadirî families against Khalidism, who were active among the Kurds in the 19stcentury.