İngiliz ve Amerikan misyonerlerinin Ermeni sorununun ortaya çıkışındaki rolü (1810-1878)

(Role of English and American missionaries in the emergence of the Armenian question)

Özet

XIX. yüzyılın haçlarından itibaren İngiliz ve Amerikan misyoner örgütleri Protestanlığı yaymak amacıyla Osmanlı Devleti 'nde faaliyetlere başlamışlardı. Bu yapı içinde özellikle Boston 'da kurulan ABCFM, Osmanlı topraklarında hem katılım ve hem de yaygınlık açısından en kayda değer çalışmaları gerçekleştirmekteydi. Tanzimat ve Islahat Fermanlarının ilanıyla birlikte misyonerlerin çalışma şartları daha elverişli hale gelmişse de Şark Kiliselerinin tavrı, Protestan misyoner örgütlerini yeterince rahatsız etmişti. Bu kapsamda Amerikan misyonerleri yaşadıkları sorunların çözülmesi amacıyla İngiliz Hükümeti nden vardım talebinde bulunmuşlardı. İngiltere, kendi menfaatleri doğrultusunda bu isteğe olumlu cevap verdiğinden Protestan teşkilatlarının lehine gelişen bir süreç yaşanmaya başlamıştı. XIX. yüzyılın sonlarına doğru Amerika Birleşik Devletleri de misyonerlik çalışmalarını daha yakından takip etme gereği duymuştu. Öyle ki ABD Dışişleri Bakanlığı, gambot diplomasisi metodunu benimseyerek Amerikan misyonerlerini koruması altına aldığını iyice hissettirdi. Bu durum birbiriyle iç içe geçmiş ve menfaat birliktelikleri olan misyoner-azınlık ilişkisini giderek somutlaştırdığı gibi Ermeni olaylarının uluslararası bir sorun haline dönüşmesini de kolaylaştırmıştı. Bu makalede Protestan misyoner teşkilatlarının kuruluş ve gelişim süreçleri hakkında bilgi verilerek İngiliz ve Amerikan dış politika aktörlerinin bu konudaki tavırları değerlendirmeye tabi tutulacaktır.

Abstract

As from the early XIX century, English and American missionaiy organizations started their activities in the Ottoman Empire in order to spread the Protestantism. Especially the ABCFM that was established within this structure in Boston was performing the most remarkable works on the Ottoman territories, in terms of both participation and extensity.Even though the working conditions of missionaries became more convenient together with the declarations of the Rescript of Gulhane and Rescript of Reform, the attitude of Eastern Churches disturbed the Protestant missionary organizations. In this context, American missionaries requested help from the English Government for the solution of their problems. Since England responded positively to this request in line with their own benefits, a process that developed in favor of Protestant otganizations started to he experienced. In the late XIX. century. United States of America also needed to follow the missionary activities more closely. Such that the US Department of State adopted the method of gunboat diplomacy, and apparently took the American missionaries under preservation. This condition not only embodied gradually the missionary-minority relation that was intertwined and had an interest association. but also enabled the Armenian incidents to become an international problem. Giving information about the foundation and development processes of Protestant missionary otganizations, this study will assess the attitudes of English and American foreign policy actors towards this subject.