1878-1879 Zeytun Ermeni isyanları ve ingiliz Said Paşa’nın aldığı tedbirler

1878-1879 Zeytun Armenıan revolts and the “brıtısh” mehmed Said Pasha’s precautıons

Özet

19. asırda Halep vilayeti dâhilinde Ermenilerin en yoğun yaşadığı merkezlerden birini Maraş sancağına bağlı Zeytun kazası oluşturuyordu. Sarp coğrafi konumu dolayısıyla bir çeşit feodal yapıya bürünmüş olan Zeytun, İşhan denilen yerel beyler tarafından idare edilmekteydi. Zeytun’un dağlık konumu, şehir ve merkezlere uzaklığı, Osmanlı Devleti’nin son döneminde kanun ve düzenden kaçanların toplandığı yer haline gelmesine sebep olmuştu. Bu yapısı nedeniyle Zeytun’da vergi ve çeşitli sebeplere dayanan bir düzine isyan silsilesi görüldü. Bu bağlamda 1877-1878 Osmanlı-Rus savaşı sonu ile Berlin Konferansı sırasında ve 1879 yılında Zeytun’da iki Ermeni isyanı çıktı. Osmanlı hükümetinin bu isyanları bastırmak için tayin ettiği görevlilerin İngilizler tarafından şikâyet konusu edilmesi üzerine Said Paşa bölgeye gönderildi. Uzun yıllar İngiltere’de eğitim görmüş olmasından ötürü “İngiliz Said” namıyla anılan Paşa, meseleyi daha da alevlendirmemek ve Büyük Devletlerin müdahalesine fırsat vermemek maksadıyla isyancılar için af ilan etti ve Zeytun’da bazı ıslahatlar uyguladı. Diğer yandan Said Paşa, Zeytun’daki durumu, isyanın sebeplerini gözlem ve tahlillerini, tahkikat raporlarını ve Bâbıâli ile cereyan eden yazışma suretlerini “Jurnal” adını verdiği günlüğüne aynen kaydetti.

Abstract

In the 19th century, Zeytun (Zeitun) was housing a large number of the Armenian population in sanjak of Marash, a sub-province of Aleppo Vilayet. Zeytun was a rough, rugged town; therefore it was administrated in sort of a feudal system by local lords, known as “Ishans”. Zeytun’s mountainous location and its remoteness of city and centers caused it to be a meeting point for outlaws and criminals in the last decades of the Ottoman Empire. As a result of these circumstances, dozens of uprisings have occurred in Zeytun in response to taxation issues and other reasons. In this context, Zeytun witnessed two Armenian rebellions at end of the Russo- Ottoman War of 1877-1878 and during the Congress of Berlin, as well as in 1879. The Ottoman government appointed officers for suppressing the riots in the district. However, their practices were continuously criticized, by Great Britain and complained to the Ottoman government. Ultimately, Said Pasha the Englishman who had studied in Great Britain for a long time, was appointed to subside the rebellions. Said Pasha proclaimed amnesty for rioters and implemented reforms in Zeytun in order to calm the issue and disallow the intervention of Great Powers. Moreover, Said Pasha took notes in his diary, named Jurnal. He wrote his observations and analysis about Zeytun and also documented the reasons for the uprisings. In addition, he copied to his dairy the investigation reports of Zeytun and dispatches sent from the Sublime Porte