Bir Kentli Hakkı Olarak Ulaşım ve Dolaşım Hakkının Farklı Planlama Modelleri ve Dezavantajlı Gruplar Özelinde İncelenmesi

Examining the Right to Transport and Movement as an Urban Right in Terms of Different Planning Models and Disadvantaged Groups

Özet

Mekânsal etkinliklerin ve kamusal alanların kullanımının ölçümünde sıklıkla referans verilen bir kavram olarak kısaca, bireyin sahip olduğu insan haklarını kentsel mekânda yeterince ve özgürce kullanabilmesi şeklinde tanımlanabilecek kentli hakları, oldukça geniş bir yelpazeye yayılmakta olup, ulaşım ve dolaşım hakkı da kentli haklarının önemli bir boyutunu oluşturmaktadır. “Toplu taşıma, özel arabalar, yayalar ve bisikletliler gibi tüm yol kullanıcıları arasında, birbirinin hareket kabiliyetini ve dolaşım özgürlüğünü kısıtlamayan uyumlu bir düzenin sağlanması”nın karşılığı olan ulaşım ve dolaşımın bir kentli hakkı olarak güvence altına alınabilmesi için kentteki tüm yol kullanıcıları arasında uyumlu bir dengenin sağlanması gerekmektedir. Bu bağlamda kentsel planlamanın önemli bir parçası olan ulaşım planlaması da, günümüzde giderek artan kentsel nüfus ve yayılmacı kentleşme politikalarının tetiklediği sınırsız hareketlilik eğilimiyle birlikte önemli gündem maddelerinden birisi haline gelmiştir. Farklılaşan ulaşım ağları ve toplumun her kesiminin artan erişilebilirlik talebi, doğru politika ve uygulama araçları ile bir bütün olarak organize edilmediğinde, başta sosyal adaletle ilgili pek çok kentsel problemin katlanarak büyümesine yol açmaktadır. Bu çalışmanın amacı kentli hakları içinde önemli bir yer tutan ulaşım ve dolaşım hakkının incelenmesidir. Bu çerçevede önce bu hakkın güvence altına alınmasına yönelik Avrupa Birliği ve Türkiye’deki yasal çerçeve ele alınacak, ardından hakkın kavranabilmesi adına somut kent planlama modelleri ve düzenlemeler içindeki yeri incelenecek, son olarak da hakkın toplumdaki dezavantajlı gruplardan olan engelliler, yaşlılar, çocuklar ve kadınlar açısından kullanımı değerlendirilecektir. Bu kapsamda; Avrupa Birliği sınırlarında ulaşım ve dolaşım hakkının kullanımını garantiye alan başlıca uygulama, sözleşme ve bildirgeler ile Türkiye’de bu hakkın yasal çerçevesini oluşturan kanun, kanun hükmünde kararname, yönetmelik ve kalkınma planlarına değinilecek; tüm mevzuat ayrıntılı şekilde incelenmeyecektir.

Abstract

As a concept that is frequently referenced in the measurement of spatial activities and the use of public spaces, urban rights, which can be briefly defined as the ability of individuals to use their human rights sufficiently and freely in urban space, are spread over a wide range in this respect, and the right of transport and movement constitutes an important dimension of urban rights. A harmonious balance must be established among all road users in the city in order to secure transport and movement as a citizen’s right, which is the equivalent of “providing a harmonious order among all road users such as public transport, private cars, pedestrians and cyclists, which does not restrict each other’s mobility and freedom of movement”. In this context, transportation planning, which is an important part of urban planning, has become one of the important agenda items with the increasing urban population and the unlimited mobility trend triggered by expansionist urbanization policies. Differentiating transportation networks and increasing accessibility demand of all segments of the society, when not organized as a whole with the right policy and implementation tools, lead to the exponential growth of many urban problems, especially related to social justice. The aim of this study is to examine the right of transport and movement, which has an important place in the rights of citizens. In this framework, first the legal framework in the European Union and Turkey to guarantee this right will be discussed, then its place in concrete urban planning models and regulations will be examined in order to understand the right, and finally, the use of this right will be evaluated in terms of the disabled, the elderly, children and women who are included in the disadvantaged groups in the society. In this context; The main practices, contracts and declarations that guarantee the use of the right of transport and movement within the borders of the European Union and the laws, decrees, regulations and development plans that constitute the legal framework of this right in Turkey will be mentioned; not all legislation will be examined in detail.