KELÂMÎ ONTOLOJİ AÇISINDAN VAHDET-İ VÜCUTÇU TEVHİT ANLAYIŞINA BAZI ELEŞTİRİLER

Some Critics to Understanding of Tawheed Based on Wah- dat al-Wujud in Terms of The Theological Ontology

Özet

Özet: İslam düşüncesinin iki ana damarını oluşturan kelam ve tasavvuf, ta- rihsel süreç içinde sahip oldukları tevhit tasavvurlarıyla birbirine benzeşenyönleri olduğu kadar aralarında oluşan zıtlıklarla da dikkat çeken iki disip- lindir. Felsefî açıdan İbn Arabînin referans gösterildiği vahdet-i vücut dokt- riniyle tasavvuf, kendi içinde nazarî bir boyut kazanmasıyla güçlenmesi ya- nında, kimi zaman bu durum teolojik anlamda ileri uçlu fikirlerin doğmasınasebebiyet vermiştir. Öyle ki, ilerleyen süreçte vahdet-i vücutçu geleneğin ön- cülük ettiği anlayış, tasavvuftaki tevhit algısına da doğrudan etki etmiştir.Mütekellimler, Allahın ve insanın zât, sıfat ve fiillerini ve bu bağlamda tev- hit konusunu işlerken, mümkün mertebe insanın varlıksal gerçekliğini mu- hafaza ederek, irade ve sorumluluk alanlarını dikkate alarak ele almaya ça- lışmışlardır. Vahdet-i vücutçu gelenekte ise bu konuların birlikte ele alındığı,varlığın bir bütün olarak tevhit nazariyesi içinde mütalaa edildiği görülmek- tedir. Böyle bir yaklaşımın genel olarak varlığın, özelde ise insanın ontolojikgerçekliğini sarstığı açıktır. Diğer yandan varlık üzerinden elde edilecek bil- ginin sıhhat ve meşrûiyetini de tartışmaya açan vahdet-i vücut, epistemolojikbir takım problemlere kaynaklık etmektedir. Dini alana dönük olarak, vah- det-i vücut nazariyesiyle şekillenen tevhit anlayışının taşıdığı itikadî ve uh- revî sorunlar ise insanın irade ve sorumluluk alanına terettüp etmektedir.

Abstract

Abstract: Theology and sufism constituting two main arteries of Islamic tho- ught are three disiplines in which have similarities with each other and so- metimes contrasts between them, when compared their tawheed notions inthe historical process. Sufism philosophically became strong thank to thedoctrine of Ibn Arabî shown as a reference in wahdat al-wucud and gained atheoretical dimension in its own. İn addition, on occasion this situation theo- logically caused some mariginal ideas. Thus, in the following process, whatthis tradition guided an understanding directly made an impact on the per- ception of tawheed in Sufism. While Islamic theologians were dealing withthe God s and human s personality, attributes and acts, in this context thetopic of tawheed, as far as they took into consideration the man s ontologicalreality, his speheres of will and responsibility. In the tradition of wahdat al- wujud, it is seen that these issues were discussed as a whole and consideredthe existence in the theory of tawheed. It is clear that such an approach un- dermines generally ontological reality in existence, particularly man s reality.On the other hand, wahdat al-wujud also leads to some epistemologicalproblems such as the truth and validity of knowledge provided on existence.However, in the religious field, the understanding of tawheed shaped bywahdat al-wujud theory leads to some theological and eschatological prob- lems that are incumbent on the sphere of man s will and responsibility.