Hatay’da Cumhuriyet Halk Partisi Teşkilatı’nın Kurulması ve İltihak Sürecindeki Rolü*

Establishment of the Republican People's Party Organization in Hatay and its Role in the Annexation of Hatay

Özet

ÇELİK, Şemsettin, Hatay’da Cumhuriyet Halk Partisi Teşkilatı’nın Kurulması ve Hatay’ın İltihak Sürecindeki Rolü, CTAD, Yıl 18, Sayı 35 (Bahar 2022), s. 299-332. Bu çalışmada Cumhuriyet Halk Partisi (CHP)nin Hatay’da teşkilatlanması ve Hatay’ın Türkiye’ye iltihakı sürecinde oynamış olduğu rol ele alınmıştır. Her ne kadar 1923 yılında kurulmuş olsa da CHP’nin temellerini, Sivas Kongresi dönemine kadar dayandırmak mümkündür. 9 Eylül 1923 tarihinde Halk Fırkası olarak teşkilatlanan parti, cumhuriyetin ilanından sonra Cumhuriyet Halk Partisi adını alarak bütün yurt çapında teşkilatlanmaya başlamıştır. Bu teşkilatlanma sonraki yıllarda da devam etmiştir. Hatay’da ise CHP’nin teşkilatlanması iltihaktan önceki yıllara rastlamaktadır. Hatay’da CHP’nin ilk nüvesini teşkil eden kuruluş 1930 yılı sonlarında kurulan İskenderun Avam Fırkası’dır. Bu fırka siyasi sahada pek faaliyet gösterememiş ancak esnaf grupları arasında 1931 Mart’ında Marangozlar Cemiyeti’ni kurdurmuştur. Aynı yıl Aralık ayı başındaysa İskenderun Avam Fırkası’nın devamı olan ve Türkiye’deki partinin adını hatırlatan Halk Grubu ortaya çıkmıştır. Bu grup 1934 ilkbaharında Hatay Halk Partisi’ne dönüşmüş ve gayri resmi de olsa Hatay’da partinin kuruluşu aynı yıl içerisinde tamamlanmıştır. Hatay Halk Partisi’nin resmiyet kazanması ise 1937 Ağustosunu bulmuştur. Hatay Devleti kurulduktan sonra ise Halk Grubu, CHP teşkilatına dönüştürülmüştür. Hatay Devleti zamanında bölgeye parti müfettişi olarak gönderilen Tekirdağ Milletvekili Rahmi Apak, Hatay’da 1939 yılı başlarında CHP’nin teşkilatlanması faaliyetlerini başlatmış ve bu çalışmalar Nisan 1939 sonlarında tamamlanmıştır. Böylece daha Türkiye’ye katılmadan önce Hatay’da CHP teşkilatı kurulmuştur. Ancak Rahmi Bey, parti teşkilatını kurarken Hatay’ın gerçek ihtiyaçlarını göz önüne almadan hareket ettiğinden dolayı, 1940 yılında Hatay CHP teşkilatı, Bölge Müfettişi Fahrettin Tiritoğlu tarafından yeniden düzenlenmiştir. Diğer yandan Hatay’ın Türkiye’ye katılmasında gerek devletle bütünleşen CHP’nin gerekse Hatay’daki karşılığı olan Halk Partisi’nin rolü büyüktür. Bölge gençliği iltihaktan önce Türkiye tarafından yetiştirilmeye çalışılmış, bunu da devlet, CHP vasıtasıyla gerçekleştirmiştir. Bu amaçla Hatay’dan Türkiye’ye öğrenciler getirilerek burslu olarak okutulmuştur. Daha sonra bunların Hatay’a dönmesi sağlanarak buradaki Halk Partisi ve Halkevleri bünyesinde görev almaları temin edilmiştir. Öte yandan iltihak sürecinde Türkiye'den Hatay'a gönderilen memurların da burada Halk Fırkası'nda görev alması ve Hatay davasında çalışması sağlanmıştır.

Abstract

ÇELİK, Şemsettin, Establishment of the Republican People's Party Organization in Hatay and its Role in the Annexation of Hatay, CTAD, Year 18, Issue 35 (Spring 2022), pp. 299-332. In this study, the organization of the Republican People's Party (CHP) in Hatay and the role it played in the process of Hatay's annexation to Turkey are discussed. Although it was founded in 1923, it is possible to base the foundations of the CHP back to the Sivas Congress period. The party, which was organized as the People's Party on 9 September 1923, started to be organized throughout the country by taking the name of the Republican People's Party after the proclamation of the republic. This organization continued in the following years. In Hatay, the organization of the CHP coincides with the years before the annexation. The establishment that constitutes the first core of the CHP in Hatay is the Iskenderun Commons Party, which was established at the end 1930. This party could not operate much in the political field, but established the Association of Carpenters in March 1931 among the tradesmen groups. In the same year, at the beginning of December, the People's Group, which is the continuation of the Iskenderun Awam Party and reminding the name of the party in Turkey, emerged. This group transformed into the Hatay People's Party in the spring of 1934 and the establishment of the party in Hatay was completed in the same year, albeit unofficially. It was in August 1937 that the Hatay People's Party became official. After the Hatay State was established, the People's Group was transformed into a CHP organization. Tekirdağ Deputy Rahmi Apak, who was sent to the region as a party inspector during the Hatay State period, started the organization of the CHP in Hatay in the beginning of 1939 and these studies were completed at the end of April 1939. Thus, before joining more to Turkey, the CHP organization was established in Hatay. However, since Rahmi Bey acted without considering the real needs of Hatay while establishing the party organization, the Hatay CHP organization was reorganized by the Regional Inspector Fahrettin Tiritoğlu in 1940. On the other hand, participate in Hatay in Turkey, which is equivalent in both the CHP Hatay People's Party, which is integrated with the state and is a great role. The youth of the region were tried to be raised by Turkey before the annexation, and the state realized this through CHP. For this purpose, the students were brought to Turkey from Hatay taught as a scholarship student. Later, they were ensured to return to Hatay and take part in the People's Party and People's Houses. On the other hand, it was ensured that civil servants who were sent to Hatay from Turkey during the annexation process, also took part in the People's Party here and worked in the Hatay case.