MEVLÂNÂ’NIN MESNEVÎ’SİNDE AKIL ELEŞTİRİSİ VE AKLIN İŞLEVSELLİĞİNE YÖNELİK YAKLAŞIMLARI

Criticism Of The Mind At The Masnavi Of Mawlana And His Approaches To The Functionalism Of The Mind

Özet

İlm-i bâtın, ilm-i ledün, ilm-i esrar ve ilm-i hikmet olarak tasavvuf diğer İslȃmȋ ilimlergibi kendini ilahî vahiyle anlamlandıran bir ilimdir. Temel bilgi kaynağı Kur’ȃn ve sünnettir. Kur’ȃn ve sünnetin yorumlanmasında aklın verilerinden istifade etmektedir. Ancak sȗfȋler vahyin anlaşılmasında aklın önemine inandıkları kadar vahyin ışığında aklında aydınlanmasını öngörürler. Vahyi anlamada aklın yetersizliğini dile getirirler. Bilhassagaybe müteallik konularda aklın değil keşfin yol göstericiliğine inanırlar. Bir sȗfȋ olarakkeşf, şuhȗd, vecd, tecelli, ilham ve işaret yoluyla vahyin anlaşılmasını önemseyen MevlȃnȃCelȃleddîn-i Rȗmȋ aşkı esas almış ve Hakk’a vasıl olmaya çalışmıştır. Eserlerinde aklın rehberliğini önemsediğini sıklıkla vurgulayan Mevlȃnȃ akla bir sınır çizer. Aklın kendi idraksahası içerisinde gereğince işlevsel kılınmasını dile getirir. Ancak aklın yetilerini sınırlıgüçte görür. Aklın gücünü ruhtan aldığını, saf aklın sahibini ruhuyla barışık kılacağınısöyler. İnanç ve ibadet sahasını, gaybe dair konuları, ilahî vuslat yolculuğunu ve aşka dairmeseleleri sınırlı aklın ötesindeki sınırsız gerçeklikler olarak niteler. Aklın sahasını duyularȃlemiyle sınırlarken, metafizik ȃleme dair yaklaşımları aşk esasıyla ortaya koymaya çalışır.

Abstract

The Sufism, as an esoteric science (al Batin), a divine inspiration (ledun), a secret science (Ilm al asrar) and as a hikmah, is a science construing itself with divine revelation (wahy). Its fundamental sources of knowledge are the Our’an and the sunnah. Sufism utilizes the data from the human mind in the interpretation of the Qur’an and the sunnah. However sufists set forth the illumination of the mind under the light of wahy, as much as they believe in the significance of the mind in comprehension of the wahy. They argue the inadequacy of the mind in comprehension of the wahy. Particularly, they believe in the guidance of the kashf, not of the mind, on the matters belonging to gayb. Mawlana Jalȃluddin Rumi, attaches importance to the comprehension of the wahy by means of kashf, shahada, trance, transfiguration, inspiration and the sign like sufists, also tries to reach the Haqq by following the path of love. Mawlana who frequently emphasizes that he takes care of the guidance of the mind, sets a boundary for it as well. He argues that the mind should be rendered sufficiently functional within the scope of its cognizance. However he notices that the capacity of the mind has a limited power. He tells that the mind takes its power from the spirit and the pure mind will reconcile its owner and the owner’s sprit. He describes the fields of belief and worship, the matters belonging to gayb, the divine path to union and the matters concerning love as limitless realities. While limiting the scope of the mind with the universe of the senses, he tries to explain the approaches regarding metaphysical universe on the base of love.