BİNGÖL’ÜN TARİHİ ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKIMINDAN GELİŞİMİ

Özet

Bingöl merkezinin tarihi çevre ve şehircilik bakımından gelişimi odaklı çalışmalar, bu güne kadar dolaylı ve az sayıdaki akademik çalışmalar ile sınırlı kalmıştır. Ancak geçmişten günümüze kadar doğudan batıya ve kuzeyden güneye birçok ulaşım yolarının merkezinde yer alan bu coğrafyanın merkezini teşkil eden Bingöl şehrinin ve yakın fizikî çevresinin değişim ve gelişim seyri ile bu değişime etki eden unsurlar merak konusu olmuştur. Bu incelemede, Bingöl şehri veya bölgeye merkezlik eden yerleşim birimlerinin değişim tarihleri, sebepleri, yerleşim alanları ve konuşlanmış oldukları alanların şehirleşme ve yerleşim bakımından durumları gözlemlenmiştir. Bu açıdan bakılınca, şehrin veya bölgenin tarih öncesi dönemlerden bugüne taşıdığı adları, coğrafî konumu, jeomorfolojik yapısı, demografik, idarî, askerî, siyasî, sosyal, coğrafî, kültürel vb. şartlarının devirler boyunca şehir ve çevresinin değişimi ve gelişimine etkileri önem kazanmıştır. Bu çerçevede yapılan inceleme, ilk çağlardan ortaçağlara kadar Bingöl ovası ve çevresinde günün şartlarına uygun önemli ve stratejik yerleşim ve yapılaşma şekillerine yer verildiğini göstermiştir. Ancak takip eden dönemlerde Bingöl ve merkezî bölgenin çevre ve gelişim bakımından muhtelif nedenlerle ıssızlaşmaya başladığını ortaya koymuştur. Bölgenin idarî merkezini oluşturan yerleşim birimi, bu ıssızlaşmaya binaen köy niteliğine sahip bir özellik kazanmıştır. Yerleşim birimi ve yakın alanı, geniş bir şehircilik imkânı ve anlayışına sahip olamamıştır. Bu şartları ile yaygın ve kendine özgü geniş bir fizikî ve kültürel etki oluşturamamıştır. Bu durum büyük ölçüde Osmanlı Devri’nin ve Cumhuriyet Dönemi’nin ilk yarısına kadar devam etmiştir. Ancak yakın zamanlarda şehirle ilgili bir çevre ve şehircilik anlayışından bahsedilebilir olmuştur. Cumhuriyet Dönemi’nde şehrin kuruluş yeri, gelişim dönemleri ile nakledilen yeni yeri jeomorfoloji ve afetlere maruz kalma açısından araştırılmıştır. Şehrin bugün bulunduğu alanın jeomorfolojik özellikleri ile gelişme doğrultusunun jeomorfoloji ile uyumlu olup olmadığı ortaya konulmuştur. Burada, şehir yerleşimini etkileyen doğal afetler, resmi özel yapılaşma vb. durumlar da gözden geçirilmiştir. Bu amaç doğrultusunda çalışma alanına ait topoğrafya haritalarından Sayısal Yükseklik Modeli (SYM) oluşturulmuş (10*10 m), SYM’den yükselti basamakları ve eğim haritaları elde edilmiştir. SYM’den eğim ve yükselti özellikleri elde edilerek şehir, kuruluş yerinin elverişliliği bağlamında değerlendirilmiştir. Çalışmada Bingöl şehir yerleşmesinin geçmişten günümüze maruz kaldığı ve kalabileceği doğal afetler ortaya konmuş ve çözüm önerileri sunulmuştur. Bingöl şehir yerleşmesinin gelişme dönemleri ve doğrultusu için farklı dönemlere ait Landsat TM 5 ve Landsat 8 OLI-TIRS uydu görüntüleri kullanılmıştır. Çalışmada 1985, 1990, 2000 ve 2010 yıllarına ait Landsat TM 5, 2019 yılı Landsat 8 uydu görüntüsü kullanılmıştır. Uydu görüntülerinin farklı bantları ARCGIS 10.1 programı ile birleştirilmiş (Composite Bands), şehrin gelişme dönemi ve doğrultusu belirlenmiştir.

Abstract

The studies based on the development of Bingöl city centre in terms of its historical environment and urbanization are limited with indirect and few academic studies of this age. However, the change and development process of the city of Bingöl have been a matter of curiosity as it is the centre of this geography, which is located at the centre of many transportation routes from east to west and from north to south, and as to its close physical environment, and the factors that affect this change. In this study, the change dates, reasons, settlement areas and the conditions of the settlements in terms of urbanisation and the settlements centred in Bingöl city or region were observed. From this point of view, the effects of the names, demographic, administrative, military, political, social, geographical, and cultural conditions of the city or the region on the change and development of the city and its environment throughout the ages have been significant. The examination made in this framework showed that important and strategic settlements from the ancient times to the Middle Ages were included in the plains and surroundings of Bingöl. However, the study revealed that in the following periods, Bingöl and its central region began to desolate for various reasons in terms of environment and development. The settlement, which constitutes the administrative centre of the region, has acquired a village character due to this desolation. The settlement unit and its close area did not have a vast urban planning opportunity and understanding. It could not create a widespread and unique physical and cultural impact because of its conditions at that time. This situation continued until the end of the Ottoman Period, even till the first half of the Republic Period. However, recently, an understanding of environment and urbanism has been mentioned for the city of Bingöl. In the Republic Period, the location of the city, its development periods and the new place transferred in terms of geomorphology and disaster exposure were examined. The geomorphological aspects of the area where the city is located today, and whether the direction of development is compatible with geomorphology has been revealed. Natural disasters affecting the situations, such as city settlement and official private construction, are also reviewed. For this purpose, the Digital Elevation Model (DEM) was created from topography maps of the study area (10 * 10 m), as well as elevation steps and slope maps were obtained from DEM. The slope and elevation characteristics were obtained from the DEM, and the city was evaluated in the context of the availability of the place of establishment. The natural disasters, which the Bingöl city settlement has been exposed from past to present and which it may be exposed, were discussed and solutions were presented. Landsat TM 5 and Landsat 8 OLI-TIRS satellite images belonging to different periods were used for the development periods and direction of the Bingöl city settlement. Landsat TM 5 and Landsat 8 satellite images for the years 1985, 1990, 2000 and 2010, 2019 were used in the study. Different bands of satellite images were combined with ArcGIS 10.1 program (Composite Bands); moreover, the development period and direction of the city were determined.