Dergiler / Bilimname / 2020 / Cilt: 0 - Sayı: 41
KELÂMDA VE MODERN FİZİKTE NEDENSELLİK TARTIŞMALARI: Tabʽ Teorisi ile Kuantum Teorisinin Soft-Determinist Yorumları Arasında Bir Karşılaştırma
- Dergi
- Bilimname
- Sayfa
- 691–722
- DOI
- —
Özet
Bu makalenin amacı, kelâmcıların nedensellik anlayışlarını modern fizik teorileri açısından ele almak ve bu çerçevede süregelen tartışmalara ışık tutmaktır. İslam kelâmında nedensellik karşısında üç farklı tutumun olduğunu söylemek mümkündür. İlki tabʽ/tabiat teorisine dayanarak nedensellik ilkesini benimseyen tabiatçı kelâmcıların anlayışı; ikincisi âdet teorisinden hareketle nedenselliği tümüyle yadsıyan ve varlıklar arası ilişkileri imkan kavramıyla açıklayan Eşʽarîlerin tutumu; üçüncüsü ise bazı konularda nedenselliği kabul eden, bazı konuları ise âdet kavramı ile açıklayan Basra ekolünün anlayışıdır. Modern fizikte ise Newtoncu determinist anlayışlar ile Kuantum belirsizliğine dayanan indeterminist anlayışlar arasında bir ayrışmanın olduğu görülmektedir. Son dönemde yapılan bazı araştırmalarda kuantum belirsizlik ilkesi ile âdet teorisi arasında benzerlikler bulunduğu, daha doğrusu kuantumun standart yorumunun âdet teorisiyle örtüştüğü savunulmaktadır. Bu makalede kelâmcıların nedensellik anlayışları tabiat ve âdet teroileri ekseninde ele alınmakta ve bu anlayışların modern fiziğin ima ettiği nedensellik düşüncesiyle uyuşan ve ayrışan yönleri üzerinde değerlendirmeler yapılmaktadır. Sonuçta varlıklardaki tabiatları ve nedenselliği kabul eden kelâmcıların -özellikle Ebu İshâk en-Nazzâm’ın- anlayışından hareketle, modern fiziği de dikkate alan yeni bir okuma önerilmektedir.
Abstract
The aim of this article is to discuss the causality concepts of Muslim scholars(mutakallimūn) in terms of modern physics theories and to shed light on theongoing debates in this context. It is possible to say that there are three attitudesabout causality in the Islamic kalām. The first one is the concepts that adopt theprinciple of causality based on the theory of nature (ṭabʽ); the second is theconcepts of Ashārītes that deny causality and explain the relations betweenentities in the universe with the concept of possibility based on the theory ofcustom (ʽādah), and the third one is the understanding of the Baṣra school, whichaccepts causality in some subjects and explains some issues with the concept ofʽādah. In modern physics, a similar divergence is seen between Newtoniandeterminist understandings and indeterminist understandings based onQuantum uncertainty. In some recent research, it is argued that there aresignificant similarities between the principle of quantum uncertainty and thetheory of custom. In this article, the causality conceptions of mutakallimūn areaddressed with the context of the theories of ʽādah and ṭabʽ. Then analyzes aremade on the aspects of these understandings that match and diverge with theidea of causality implied by modern physics. Consequently, a new reading issuggested, taking into account modern physics, based on the theories ofmutakallimūn who accept natures and causality in natural beings –especiallyAbū Isḥāq al-Naẓẓām (d. 231/845)-.