TARİHÎ VE ARKEOLOJİK VERİLER IŞIĞINDA ESKİ ÇAĞ’DA TORTUM

Tortum in Prehıstoric Perıod in The Light of Historical and Archeological Data

Özet

Erzurum ilinin kuzey ilçelerinden Tortum, coğrafî özellikleri bakımından Doğu Anadolu Bölgesi karasal hava koşullarıyla Doğu Karadeniz Bölgesi’nin nemli ılıman iklim özellikleri arasında geçiş göstermektedir. Tortum, Çoruh Irmağı’nın önemli kollarından birisini oluşturan Tortum Çayı Vadisi’nde yer almaktadır. Doğu Anadolu’yu Karadeniz ve Kafkasya’ya bağlayan tarihî yollar üzerinde bulunması, ilçeninstratejik önemini artırmış ve tarih boyunca çeşitli milletlerin bu coğrafyaya yerleşmelerine neden olmuştur.Tortum ve çevresinde çok sayıda arkeolojik merkez tespit edilmiştir. Bu merkezlerde yapmış olduğumuz incelemeler, ilçenin Kalkolitik dönemden itibaren bir yerleşim yeri olduğunu göstermektedir.Bölge, M.Ö. II. bin yıldan itibaren önemli uygarlıkların hâkimiyet alanında yer almıştır. Bu uygarlıklar, Hayaşa Krallığı, Dayaeni/Diauehi veUrartu Krallığı gibi bölgenin güçlü siyasî yapılarıdır.Bölgede gerçekleştirdiğimiz yüzey araştırmalarında birçokmerkez tespit edilmiş ve bunların değerlendirmesi yapılmıştır. Bölge tarihi açısından oldukça önemli sonuçların elde edildiği bu çalışmalarsırasında; Kapıkaya Kalesi I, Kapıkaya Kalesi II, Kapıkaya Göleti,Uzunkavak Kalesi, Kaledibi Höyük, Şenyurt Kalesi, Şenyurt Yerleşmesi, Gugullar Höyük I, Gugullar Höyük II, Gugullar Höyük III merkezleri üzerinde incelemelerde bulunulmuştur. Yapılan bu araştırmalarsayesinde birçok merkez ilk defa kayıt altına alınarak belgelenmiştir.Ayrıca bölgenin önemli siyasî güçlerinden biri olan Urartu Devletininkuzeybatı yayılım alanı hakkında yeni bilgilerin ortaya çıkması sağlanmıştır.

Abstract

Tortum, one of the northern towns of Erzurum, has a transition between the continental weather conditions of Eastern Anatolia region and humid temperate climate of Eastern Black Sea region in terms of geographical characteristics. Tortum is located in Tortum Stream Valley, one of the important branches of Çoruh River. Tortum’s location on the historical roads which connect Eastern Anatolia to Black Sea and Caucasia has increased its strategic importance and caused many nations to settle in this geography throughout history. Many archaeological sites have been detected in and around Tortum. Researches we made in these sites show that the town has been a settlement since the Chalcolithic period. This region has been in the hegemony area of important civilizations since 2000 BC. These civilizations are powerful political structures of the region like Hayasa Kingdom, Dayaeni/Diauehi, and Urartian Kingdom. Many sites were detected in the surface survey we made in the region and evaluations were made. During these studies in which quite important results were obtained for the history of the region, researches were made on Kapıkaya Castle I, Kapıkaya Castle II, Kapıkaya Pond, Uzunkavak Castle, Kaledibi Mound, Şenyurt Castle, Şenyurt Allocation, Gugullar Mound I, Gugullar Mound II and Gugullar Mound III sites. Thanks to these researches, many sites were recorded and documented for the first time. In addition, new information about the northwest extension of the Urartian State, one of the important political powers of the region, has been provided.