Cizre Kırmızı Medrese

Özet

Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde Dicle'nin Suriye topraklarına girdiği sınırda yer alan Cizre, nehrin menderesi içindeki konumundan dolayı bir süre "el-Cezire" (ada) adıyla anılmış, daha sonra "Cezire-i ibn Ömer" adını almıştır. Cizre islam Dönemi'nde Emevi, Mervanoğullan, Büyük Selçuklu, Artukoğulları, Zengiler, Eyyubiler egemenliği altında "Cizre Beyleri" adı verilen yerel yöneticiler tarafından yönetilmiş, bu beyler kentten geçen önemli ticaret yolunun güvenliğini sağlamak ve vergi vermek koşuluyla yöredeki hakimiyetlerini sürdürmüşlerdir. Bu düzenin değiştiği 1401'deki Timur istilasının ardından 1479'da Akkoyunlular'ın eline geçen Cizre'de 1508 yılında Emir II. Şeref Cizre Beyliği'ni yeniden kurmuştur. Yapım tarihi konusunda kesin bir belgeye ulaşılmamış olmakla birlikte Kırmızı Medrese'nin bu tarihten sonra kentin alınması adına bir adak olarak yaptırıldığı ve medresenin bitişiğinde bulunan kümbette Emir II. Şerefin yakınları ile birlikte bu kentte yaşamış ünlü şair ve mutasavvuf Ahmed el Cezeri'nin mezarının bulunduğu kabul edilmektedir. Cizre sur içi yerleşmesinin batı sınırında konumlanan medrese, sur duvarı üzerine tuğla ile inşa edilmiştir. Adını malzemenin renginden alan yapı, bölgede "Medreset ul Hamra" olarak adlandırılmıştır. Dikdörtgen bir avluyu çevreleyen mescit, öğrenci hücreleri, müderris odası, eyvan ve kapalı dersane birimlerinden oluşan tek katlı yapının güneyine sekizgen biçimli iki katlı bir türbe eklenmiştir. Kırmızı Medrese'nin taşıyıcı sistemi, tonoz, kubbe gibi örtü elemanları ve aynı zamanda bezeme yüzeyi oluşturan kubbe geçiş öğeleri tümüyle tuğla malzeme ile yapılmıştır. Küçük parçalı ve dayanıksız malzeme ile yapılan medrese zaman içinde çevre ve insan faktörü ile özgünlüğünü büyük ölçüde yitirmiş; avlunun kuzey ve kuzeydoğusundaki mekânlar tümüyle yıkılmıştır. Yapım sistemi ve mimari öğeleri ile türünün özgün ve erken örneklerinden biri olan medresenin 1999 yılında ilk kez tarafımızdan analitik rölövesi yapılmış; 2000 yılındaki kazı ve temizlik çalışmalarından sonra rölöve güncellenmiş, restitüsyon ve restorasyon projeleri Avrupa Birliği standartlarında hazırlanmıştır. Restorasyon projesi doğrultusunda 2008 yılında restorasyonu tamamlanan Kırmızı Medrese ile ilgili özgün belgelerle, yapıya müdahale biçiminin bu makale kapsamında akademik literatürde yer alması amaçlanmıştır.

Abstract

Situated in Southeast Anatolia where Tigris runs into the border of Syria, Cizre was first named as 'el-Cezire' (island) due to its location within thé meander of the river, and later called 'Cezire-i Ibn Omer'. In the Islamic Period, during the times of Ummayad, Mervanids, Great Seldjukids, Artukids, Zengis, Ayyübids, Cizre was governed by some local governors called the 'Feudal Emirates of Cizre'. These governors sustained their sovereignty on the condition that they safeguard the major commercial road passing through the city and pay their duty. This regulation was changed following the invasion of Timur in 1401 and Cizre came into possession of Akkoyunlu in 1479 and in 1508 Emir Şeref II reestablished Cizre Emirate. Although the construction date is uncertain, it is widely accepted that the Red Madrasa was built following the conquest as an offering, and the relatives of Emir II Serif as well as famous poet and philosopher Ahmed el Cezeri who lived in this city were buried in a tomb adjacent to the Madrasa. Situated at the western border of inner city wall settlement of Cizre, the Madrasa was built with brick onto the city walls. The building took its name from the color of this material and regionally referred as 'Madrasat ul Hamra'. Masjid, rooms for students, teachers' room, iwan and closed classrooms circumscribe the rectangular courtyard forming a single storey building where a double storey octagonal tomb is added to the south of the building. The load bearing structure of the Red Madrasa, elements of the super structure like the vaults and domes, as well as the transition elements that became decorative surfaces are all made of brick. In the course of time, due to the perishable nature of its construction materials composed of small pieces, the Madrasa lost its authenticity to a large extend under the influence of environmental and human factors. The northern and northeastern parts of the courtyard were completely demolished. With its construction technique and architectural features, as one of the original and early examples of its kind, the Madrasa was surveyed for the first time by our team in 1999; in 2000. In following the excavation and liberation work, survey drawings were revised and restitution and restoration projects were prepared in EU standards. The aim of this article is to publicize the documentation of Red Madrasa whose restoration was completed in 2008, with original.