Mo¤ollar Öncesi Orta Asya'da Süryani Hıristiyanlığı

Özet

Tarihi kaynaklar, özellikle de başta Süryani kaynakları olmak üzere Bizans ve Arap kaynakları ile arkeolojik buluntular, Moğollar öncesi (13. yüzyıl öncesi) Orta Asya Hıristiyanlığı hakkında değerli bilgiler vermektedir. Moğollar öncesinde Orta Asyada, Hıristiyanlık ağırlıklı olarak Mezopotamya merkezli Do- ğu Süryani Hıristiyanlığı (Doğu Kilisesi, Nesturilik) olarak kendini göstermiştir. Bunun yanında, az sayıda Antiokheia (Antakya) merkezli Batı Süryani Hıristiyanlığına bağlı Melkitler ve Yakubiler ile Ermeni Hıristiyanlığı ve Bizans Ortodoks Hıristiyanlığı da Orta Asyada yer almıştır. İslamiyetten önce Zerdüştlük, Hellen, Budizm, Maniheizm, Hinduizm, Yahudilik ve Şamanizm inançlarının yaşandığı Orta Asyada Hıristiyanlık, Mezopotamya-İran hattı üzerinden Orta Asyanın Baktriana Bölgesine 2. yüzyılın ikinci yarısında Kuşanlılar zamanında yayılmıştır. Daha sonra muhtemelen Hıristiyanlık, Parthlar zamanında 2. yüzyılın sonu veya 3. yüzyıl başında Margianaya (Merv ve çevresi), Kidaritler zamanında 4. yüzyılın ikinci yarısında veya 5. yüzyılın başında Semerkandın bulunduğu Sogdianaya, Eftalitler zamanında 6. yüzyılın başında fiaşa (Taşkent) ve Yedisuya (Semireçe), Türk Kağanlığı zamanında 7. yüzyılın ikinci yarı- sında Harezme girmiştir. Orta Asyada özellikle Türkler zamanında (6-8. yüzyıl) Hıristiyanlık yaygınlaş- mıştır. İslamiyetten sonra Araplar, Samaniler, Karahanlılar, Gazneliler ve Selçuklular zamanında 8.-12. yüzyıllar arasında Hıristiyanlık, Orta Asyada yaşamaya ve yayılmaya devam etmiştir. Erken Orta Çağda (5.-8. yüzyıllar) Merv ve Semerkandda kurulan başpiskoposluklar, Orta Asyada Hıristiyanlığın yayılmasına önemli katkılar sağlamışlardır. 13. yüzyıl başlarından sonra Orta Asyada hakimiyet kuran Moğollar üzerinde bir süre etkili olan Hıristiyanlık, Timur (1370-1405) tarafından da desteklenmiştir.

Abstract

Historical sources, especially Syriac sources to be primary Byzantine and Arabic sources, and archaeological materials provide valuable informations about Christianity in Central Asia before the Mongols (before the 13th century). In Central Asia before the Mongols, Christianity demonstrated itself mainly in Mesopotamia-centered East Syriac Christianity (Church of the East, Nestorianism). In addition, a small number of Melkites and Jacobites, that have depend on Antioch (Antakya)-centered West Syriac Christianity, with Armenian Christianity and Byzantine Orthodox Christianity took place in Central Asia. In Central Asia, where the religions of Zoroastrianism, Greek, Buddhism, Manichaeism, Hinduism, Judaism and Shamanism lived before Islam, Christianity flourished in Bactriana in Central Asia in the second half of the 2nd century in Kushans period through Mesopotamia-Iran line. Subsequently, probably Christianity penetrated in Margiana (Merv and around) in the end of the 2nd century or beginning of the 3rd century in Parthians period, in Sogdiana, where Samarkand was located, in the second half of the 4th century or beginning of the 5th century in Kidarites period, in Shash (Tashkent) and in Zhetysu (Semirechye) at the beginning of the 6th century in Hephthalites period, in Kharazm in the second half of the 7th century in Turkic Khaganate period. Christianity was become widespread particularly in Turks period (6th-8th century) in Central Asia. After Islam, Christianity continued to live and spread in Central Asia during the Arabs, Samanids Karakhanids, Ghaznavids and Seljuks period from the 8th century to the 12th century. Archbishoprics, which were establishment in Merv and Samarkand in Early Medieval period (5th-8th century), provides important contributions to spread of Christianity in Central Asia. Christianity that affected a certain period of time on Mongols which dominated in Central Asia after the beginning of the 13th century, was supported by Timur time (1370-1405).