An Analysis Of Tendencies In Ottoman Architecture Towards Classical Age, Through A Statistical Evaluation Of Superstructures Of Early Ottoman Bathhouses

KLASİK ÇAĞA DOĞRU OSMANLI MİMARLIĞINDA EĞİLİMLER VE ERKEN DÖNEM OSMANLI HAMAMLARINDA ÖRTÜ SİSTEMLERİNİN SAYISAL BİR DEĞERLENDİRMESİ

Özet

Orta Asya kökenli Kayı boyundan Oğuz Türkmenlerinin 1299da Bizans Devletinin Bitinya bölgesinde kurduğu Osmanlı Devleti, ilk ikiyüz yılında hızla sınırlarını genişletip önemli bir güç merkezi haline gelirken, geçen zaman içinde gücü ve geçerliliği artıp azalan belli şartlar ve etkiler altında hem politik olarak ve hem de bunun paralelinde, yarattığı mimari anlamında belli bir denge ve olgunluk noktasına doğru evrilmiştir. Zira başından beri Osmanlı politikası ve otoritesinin gerçek bir ifade bi- çimi olarak hep politikanın izinde olan mimari, devlet oluşumunda etkili olan aktörlerin etkisiyle üretilmiş ve biçimlenmiştir. Bu bakımdan ilk ikiyüz yılında büyük bir dinamizmle evrilen bu mimariyi incelerken önemli politik gelişmelerin belirlediği periyotların baz alınması anlamlı olacaktır. Erken Osmanlı mimarisi, önyargılardan azade olarak sürekli farklı kültürlerin alıcısı olmuştur ve bazı bitmiş tipolojileri kullanmakla beraber bol bol deney yapmıştır. Bu dönemin sonuna doğru ise Osmanlı Devleti Sünni ideolojinin hakim olduğu, Batıda fetihleri hedeşeyen ve güçlü bir merkezi otorite altında yönetilen bir imparatorluğa evrilirken, Osmanlı sanatı da bunu izlemiş ve mimaride kendine özgü güçlü, birleştirici ve net hatlara sahip bir senteze gidilirken temel yarım küre kubbe ögesi bu mimarinin sembolü olmuştur. Kubbenin bu şekilde kullanılabilmesi, ikiyüz yıl boyu yapı ustaları- nın ve mimarların statik problemleri ve planda köşeli sistemden yuvarlağa geçiş sorununu çözmek için önerdiği teknik ve estetik çözümlerin, yaptıkları denemelerin sonucudur ve ikiyüz yıl boyu gündemde kalan bu çözüm denemeleri, erken Osmanlı mimarlığının klasik döneme evrilme çabasının da odağında olmuştur. Öte yandan Doğu ve Batı kültürlerinde öteden beri yer alan hamamlar, Osmanlı mimarlığında da kubbe ve yer yer tonoz örtü sisteminin çok çeşitli örtüye geçiş ögeleri kombinasyonu ile kullanıldığı bir yapı programı olarak ortaya çıkmıştır. Hamam yapılarının genelde mütevazi, strüktürel zorluklar içermeyecek kadar küçük ve halkın kullanımına yönelik yapılar olmasına rağmen bu ögelerle özel etkiler, yeni biçimler üretecek şekilde yaratıcı kullanımı hamam yapıları, yapı ustaları açısından belki de bir deneme yanılma ve ustalığını ispatlama alanı idi. Bu makalede, ilk ikiyüz yılında Osmanlı Devletinin sınırları içinde kalmış alanlarda yapılan kapsamlı bir hamam örtü sistemleri alan çalışması ile ortaya çıkan sayısal verilerin değerlendirilmesiyle ortaya çıkan sonuçlar sunulmakta ve bu uzun sürecin belli noktalarında, olasılıkla belli siyasi tercihlere paralel olarak değişen mimari tercihlere dikkat çekilmektedir.

Abstract

After the Ottoman Emirate founded by Oguz Türkmens in 1299 in Bythinia, it swiftly extended its borders becoming a center of considerable power within two centuries. Subject to certain conditions and exigencies whose impact increased or lessened over time, the state experienced a political transformation toward an empire, whereas its architecture under the same influences evolved to be strong, balanced and mature. This is natural since Ottoman architecture, which was an expression of policies and authority from the beginning, was shaped and created under the same influences that were effective in the formation and development of the state itself. Hence it would be meaningful to analyze the early architecture based on periods determined by major political events and acts. Early Ottoman architecture, free from any prejudices, has been receptive to architectural practices from various cultures and it also has been experimental in its efforts to reach a synthesis of its own. As these early preparatory centuries came to an end, the Ottoman state became a centrally administered empire where the Sunni ideology reigned and which aimed at conquests in the West. As for its architecture, it achieved an indigenous composition with powerful, clear and unifying features symbolized by the hemispherical dome. This confident use of the dome was no doubt a result of the technical and aesthetical solutions that were suggested for static problems as well as the problem of transition from the orthogonal system to the circular dome throughout centuries. These suggestions and experimentations were on the agenda of Ottoman architecture all along and were at the focus of efforts to evolve towards a classical age in Ottoman architecture. On the other hand, bathhouses emerged in Ottoman architecture as building programs in which dome and vault superstructures were implemented in very varied combinations along with numerous transition elements. Given the modesty of bathhouses and their restricted sizes, which are a result of efforts to create innovative superstructures with imaginative effects, call to mind the possibility that bathhouses had been arenas for experimentation where architects of the era proved themselves. This paper presents the results of the evaluation of numerical data obtained by comprehensive onsite analysis of numerous bathhouse buildings built during the first two hundred years of the Ottoman State covering four major political periods and points out to some changing architectural preferences possibly due to political changes.