Mersin’de MimariKabartmalarda Betimlenmişİki Bitki: Carduus nutans veAcanthus Mollis*

TWO PLANTS WHICH DEPICTED ON ARCHITECTURAL RELIEVES IN MERSIN: CARDUUS NUTANS AND ACANTHUS MOLLIS

Özet

Makalede Anadolu’da Roma ve Bizans dönemlerinde mimari süsleme öğelerinde, sütun ve plaster başlıklarındaki kabartmalarda kullanılan bitkisel motifler konu alınmıştır. Anadolu’daki antik kentlere ait yapılarda sütun başlığı, arşitrav, friz gibi mimari öğelerde süsleme amaçlı yer alan bitkisel motiflerin doğadaki kaynağı olan bitkilerin tanımlanması amacıyla botanik literatür taranmıştır. Araştırmada konu alınan bitkileri birbirinden ayıran özellikler göz önünde bulundurularak mimari süsleme öğelerinde uygulanan betimsel farklılıkların ortaya çıkarılması amaçlanmaktadır. Acanthus yaprağı, tarih boyunca mimari öğelerde sıklıkla betimlenen bir bitkidir. İlk kez Hellen sanatında Korinth sütun başlıklarında ortaya çıkmış, kompozit sütun başlıklarında da kullanılmıştır. Roma ve Bizans sanatında olduğu gibi, Barok ve Neo-Klasik sanat akımlarında kabartmalarda, sütun ve pilaster başlıklarında görülen bu bitki, arkeoloji ve sanat tarihine ilişkin kaynaklarda acanthus adıyla tanımlanarak genelleştirilmiştir. Ancak, Acanthaceae familyasına ait Acanthus mollis, Türkçede Ayıpençesi bitkisidir. Mersin yöresinde de yetişen söz konusu bitkiler, kabartma olarak birçok mimari yapıda süsleme öğesi olarak betimlenmiştir. Roma Dönemi'ne ait Uzuncaburç Diocaesareia’da Korinth sütun başlıklarında acanthus yaprağı kabartmaları görülmektedir. Bizans Dönemi'ne ait Cambazlı Bazilikası’nın sütun başlıklarında ise acanthus yaprağından ayrı olarak kenger (Carduus nutans) bitkisine benzeyen bitkisel kabartma kullanılmıştır. Süslemelerde görülen acanthus, Türkçede yanlış olarak kenger bitkisi olarak tanımlanmıştır. Araştırmada bu çelişkiden yola çıkılarak bitkilerin birbirinden farklı olan özellikleri göz önünde bulundurularak betimler arasındaki farklar ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Tarih boyunca yörede yaşamış toplulukların her iki bitkiyi tanımaları, yaşadıkları alanda yer alması nedeniyle ayıpençesi (Acanthus mollis) ve kenger (Carduus nutans) yapraklarının kabartmalarda betimlenmesine yol açmıştır. Daha yükseklerde yetişen acanthus, yücelik veren sütun başlıklarında, daha alt seviyede ve yaygın olan carduus ise sarmaşık görünümünde yan yana ve daha alt kademe süslemelerde yer almaktadır. Diocaesareia’da Roma Dönemi'ne ait betimlerde yer alan acanthus yaprakları,kıvrımlarının dairesel olmasıyla ayırt edimektedir. Bizans Dönemi'ne ait olan Cambazlı Bazilikası’nın sütun başlıklarında ise yapraklarının sivri uçlarıyla kenger, Carduus nutans olduğu anlaşılan bitkisel betimleme yer almaktadır.

Abstract

This study the natural origins of plant motifs used in architectural reliefs during the Roman andByzantine eras in Anatolia are examined. Botanical literature was researched in order to identifythe plants which are the natural source of plant motifs in architectural items such as capitals, architraves, frieze in the structures at the ancient cities of Anatolia. In this study it is aimed to revealthe descriptive differences applied in architectural reliefs considering the features that distinguishthe plants from each other. Acanthus leaf is a plant that is often depicted in architectural elementsthroughout history. It was first described in Corinthian column capitals in Greek art, and then also inthe Composite capital. Described in the Baroque and Neo-Classical art, such as those in Roman andByzantine art, the subject was generalized to Acanthus as a source of heritage, archeology and arthistory. However, Acanthus mollis belonging to the family Acanthaceae which named ‘Ayıpençesi’in Turkish. Plants that grow in the Mersin region are described in reliefs of many architectural buildings. Acanthus leaf reliefs are seen in Corinth capitals in Uzuncaburç, Diocaesareia belonging toRoman Era. In the capitals of the Cambazlı Basilica belonging to the Byzantine Era, the Kenger plant(Carduus nutans) was used as a vegetative relief separately from the Acanthus leaf. Acanthus used indecoration is wrongly defined as kenger in Turkish. Differences between these plants have been triedto be revealed by taking into consideration the different characteristics of these plants. Throughoutthe history, the the communities that lived in the region have led to the depiction of the leaves ofAcanthus mollis and Carduus nutans on the reliefs due to their location in the titles of high – rankingcolumns, lower than usual, and Carduus, which is widespread, described side by side on the lowerlevel ornaments as the appearance of ivy. Acanthus leaves, which are found in the descriptions ofthe Roman Era in Diocaesareia, are distinguished by their circular curves. The capitals of the CambazliBasilica, belonging to the Byzantine period, contains herbal descriptions, which are thought to becarved, Carduus nutans, with the sharp ends of the leaves.