Altay Dağları BölgesiKaya Resimleri: Klasik TürkDönemi-2 Evresi Türk TasvirSanatına Dair Yeni Kavramlar*

PETROGLYPHS OF THE MONGOLIAN ALTAI: NEW CONSEPTS OF THE TURKIC ROCK ART OF THE CLASSICAL TURKIC PERIOD-2

Özet

2009-2017 arasında Moğolistan Altay Dağları bölgesinde DEU-KAM adına yürütülen yüzey araştırmaları dört farklı alanda yapıldı. 2009’da Khovd Gol’ün sol tarafında, kuzey-güney yönde yaklaşık 50 km uzunluğunda, Tsengel Sum ve Khar Nuur arasındaki geniş vadide çok sayıda kaya resmi, kurgan ve temsili kurgan kaydedildi. Vadinin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 2.400 m'dir. Bu vadide çok sayıda mezar, kutsal alan, stel ve kaya resmi bulundu. Kaya resimlerinin yoğun olarak bulunduğu ana alan vadinin güney kısımlarıdır. Vadinin Atbastı, Koybasty, Tamgalıtas, Tamgalıtay noktalarında çok sayıda kaya resmi kaydedildi. Özellikle Atbastı mevkii, buluntu bakımdan daha zengindir. Bölgede yürütülen dört haftalık çalışma boyunca sayısız petroglif örnekleri, çok sayıda mezar, kutsal alan ve temsili kurgan, stel, taşbaba kaydedildi. Bütün buluntuların kopyaları, ölçümleri, çizimleri ve fotoğraflanmaları yapıldı, bulundukları coğrafya bilgileri kaydedildi ve bu bilgiler üzerinde ayrıntılı tanımlamalar gerçekleştirildi. 2010 yılı çalışmalarımız Bayan Ölgii Aymag’ın en batısındaki Şiveet Hayrhan Dağı'nın yamaçlarında gerçekleştirildi. Shiveet üç ülkenin (Moğolistan-Çin-Rusya Federasyonu) sınırlarının kesişim noktasında yer alan Tavan Bogd (Beş Tepe) zirvelerinin 30 km yakınında, yaklaşık 20 km çapında ve deniz seviyesinden 3500 m yükseklikte küçük bir dağdır. Şiveet’in kuzeyinden akan Tsagaan Salaa, dağın güneyinden akan Khar Salaa ile birleşir ve tek bir kol olarak doğuya yönelir. İki nehrin yeni kolu “Tsagaan Gol” olarak yoluna devam eder. 2010'da Şiveet’in kuzeyinde ve güneyinde iki kamp yaptık. Çalışmalarımız sırasında bir grup kurgan kompleksi de kaydedildi. Bu kompleksler tipik dış görünüşleri, taşbabaları ve balballarıyla kolayca tanınabilen Klasik Türk Dönemi-2 eserleridir. Herhangi uzman bir arkeoloğun bunları kolayca tanımlayabileceğinden hiç kuşkumuz yok. Bu durum petroglifler için de aynen geçerlidir: Klasik Türk Dönemi-2 evresi kaya sanatı malzemesini, stilistik özelliklerine göre diğerlerinin arasından kolayca ayırt etmek mümkündür. V. D. Kubarev son yıllarda yaptığı değerli çalışmalarla Şiveet Hayrhan kaya resimlerinin önemine dikkat çekti. Gerçekten de bölge, Moğolistan’ın en önemli ve en zengin petroglif noktalarından biriydi. Özellikle dağın doğu ve güney yamaçlarında, nehrin sağ kıyısında Harla Salaa yakınlarındaki düzlüklerde çok sayıda ve muhteşem kaya resimleri bulunmaktadır. Özellikle dağın doğu ve güney yamaçlarında, Har Salaa’nın kenarındaki düzlüklerde sayısız ve muhteşem kaya resmi örnekleri sıralanmıştır. Özellikle de patinalı yüzeyli Moğolca “kaya masaları” (Şiree) diye adlandırılan yatay kaya yüzeylerinde bulunan petroglifler, dağın doğu köşesinden başlayarak batıya doğru uzar gider. Dağın doğu-batı taraflarındaki düzlüklerde birkaç göl vardır. Bunların en büyüğü Şiveet’in batı köşesine yakın bir noktadadır. Bu noktalardan sonra, dağın kuzey tarafına doğru kaya resimleri sayıca azalır. 2011-2017 Altay Dağları petroglif çalışmalarımız Şivet Hayrhan hariç, Bayan Ölgii Aymag merkezinin kuzeyinde Akköl (Tsagaan Nuur), doğusunda Belçer (Altantsögts) ve Bayan Ölgii Aymag’ın güneyindeki Buyant bölgelerinde el değmemiş üç alanda gerçekleştirildi. Akköl’ün Kharamanday tarafı zengin kaya resimlerine sahiptir. Burada çok sayıda petroglif örneği, birkaç stel ve hirgisüür kaydettik. Altansögs’ün Belçer mevkiinde de sayısız kaya resmi kaydedildi. Burada az sayıda stel de yer almaktadır. Buyant’ta daha eski zamanlarda ait olabilecek bir dizi antropomorfik petroglif kaydettik. 2009-2017 yılı Moğolistan Altay Dağları bölgesi araştırmalarımızın sonuçlarına göre şunları kolayca ifade edebiliyoruz: Bölgede Klasik Türk Dönemi-2 halklarının kendilerine has arkeolojik stili diğerlerinden kolayca ayırt edebiliyor, özellikle de Türk kaya sanatı stilini, örneğin atların üç tutam yele bağlamasından ve aşağıda 15 madde içinde verilen atlara ve onların binicilerine dair özelliklerinden dolayı ortaya koyabiliyoruz.

Abstract

Mongolian Altai Mountain archaeological surveys carried out on behalf of DEU-KAM between2009-2017 were made in the four different areas. In 2009, we recorded numerous rock images andkurgans and/or mamorial places on the long and wide valley between Tsengel Sum and Khar Nuurwhich lies approximately 50 km North to South, on the left side of Khovd Gol. The avarage altitudeof the valley is 2.400 meters above sea level. Numerous tombs, memorial places, stone stelae androck images were found on this valley. Main area in which the rock images densely found is thesouthern parts of the valley. Numerous rock images have been recorded on the several points ofthe valley so called Atbasty, Koibasty, Tamgalytas, Tamgalytai. Especially Atbasty point has manyrock images. During nearly four weeks of our works period in this area, a large number of tombsand/or memorial places, stone stelae, taşbaba were recorded. All the finds have been recorded oncomputer, drawn and taken by digital and analog (coloured dia-positive and blackwhite) formatswith their detailed descriptions and geographic locations. Our 2010 works were carried out onthe slopes of Shiveet Khayrkhan mountain which is located in the westernmost side of the BayanÖlgii Aymag. Shiveet Khayrkhan is situated 30 km far from the Tavn Bogd summits which lie onthe intersection point of the three countries (Mongolia-China-Russian Federation) borders, is a littlemountain about 20 km in diameter and 3500 meters high above sea level. Tsagaan Salaa flowingfrom the North of the Sihveet Khayrkhan merges with the Khar Salaa, which flows from the Southof the mountain, on the East corner of the Sihveet Khayrkhan. New branch of the two river flowsto the eastern direction as “Tsagaan Gol”. We made two camps in the North and South of Shiveet.During our works of Altai Mountains region a group of kurgan complexes were recorded. Thosecomplexes could easily be recognized with their tipical shapes and balbals or taşbaba/kamenniyebaba ( Mn. khun chuluu). Its surely beyond doubt that any archaeologist could easily describe them.The situation is also same as to rock images. It’s possible to distinguish easily the old Turkic materialsamong them, according to their stylistic traits. V. Kubarev pointed out the importance of the ShiveetKhaykhan’s rock images with his valuable studies in the recent years. So indeed the region was theone of the most important and richest rock art areas of Mongolia. There has been numerous andmarvellous samples of rock images, especially on the Eastern and Southern slopes of the mountainand on the plains near Khar Salaa. Image samples on polished rock surfaces so called “rock tables”(Mn. Shiree), lasting from the East corner of the mountain slope to the end of the West side. Therehave been several lakes on the plain in East-West direction overlooking of the Southern slopes of themountain. The biggest one of them is placed on the vast plain facing of the Western corner slopes of Shiveet Khayrkhan. After this points, towards the Northern side of the mountain, rock images havedistincly been decreased in number. Our works of 2011-2017 in Mongolian Altai Mountain regionwere done in three untouched area, except for Shiveet: Akköl (Tsagaan Nuur) at the North, Belçer(Altantsögts) at the East and Buyant at the South of Bayan Ölgii Aymag. Kharamandai of Akköl hasrich rock images area. We recorded numerous images, few stone stelae and hirgisüür. Belçer regionof Altansögs also has many rock images and stone stelae. We found a series of anthropomorfic rockimages that can be earlier times in Buyant. According to the results of our 2009-2017 surveys inMongolian Altai region, we can easily explain the following statements: We can easily distinguishTurkic archaeological style than those others in the region with their archaeological features andwe can especially recognize the Turkic rock art style thanks to their special features such as Turkicgrafitti, horses with three hair-tufts and a series of distinctive traits of the both horses and theirriders.