Orta Asya Türk Topluluklarında Kadim Bir Bozkır Geleneği: Baranta

An Ancient Tradition of The Steppe in Central Asian Turkish Communities: Baranta

Özet

Baranta genel mânâda Orta Asya Türk topluluklarında bir hukuksuzluğa karşı örf ve adetler dâhilinde yağma maksatlı yapılan akın olarak tanımlanabilir. Bu âdet modern zamanlara kadar Kazak ve Kırgız Türklerinin kültürlerinde devam etmiş, daha sonra değişen hukukî normlarla beraber etkisini yitirmiştir. Batılı birçok araştırmacının yanlış olarak çapul ve hırsızlık şeklinde tanımladığı baranta, Türklerin aynı zamanda günlük yaşam pratiğini de yansıtan bir gelenektir. Esasen bozulan adaleti tekrar tesis etmenin ve gayrimeşruluğu gidermenin bir yolu olarak görülmektedir. Barantanın şartlarının oluşabilmesi için belirli sebeplerin olması gerekirdi. Bunların arasında en önemlileri; törenin dışında fiillerde bulunmak, hırsızlık, tahkir ve adam öldürme gibi eylemlerdi. Söz konusu hukuksuzluklara ilişkin yargı yoluyla da bir çözüme varılamazsa kanunen haklı tarafın hakkını baranta yoluyla elde etmesine müsaade edilirdi. Baranta hadisesi bugüne kadar Türk araştırıcıları yeterince meşgul etmeyen bir konu olarak kalmıştır. Buna karşılık başta Rus araştırmacılar olmak üzere pek çok Batılı yazar söz konusu hadiseye sathî ve menfî yorumlarla dâhil olmuştur. Halbuki baranta hadisesi çağının bağlamından uzak değerlendirilmemesi gereken, meşru hukuk normları dâhilinde ele alınması gereken bir gelenektir. Çalışmamızda kaynaklarda ortaya çıkan malumat ve araştırıcıların baranta geleneğine ilişkin görüş ve tartışmaları üzerine genel bir bakış sunmaya çalıştık. Bununla birlikte kaynaklarda verilen bilgileri değerlendirirken tarihçilik mesleğinin en temel şartı olan tenkit ilkesini göz önünde bulundurarak malumatı eleştirel okumadan istisna tutmadık.

Abstract

The general meaning of baranta can be defined as plunder within customs against lawlessness in Central Asian Turkish Communities. This tradition continued in the Kazak and Kirghiz Turks’s culture until modern times and then lost its effect through the change in legal norms. Baranta, which has been falsely described as raid and theft by many western scholars, is in fact a tradition which reflects the daily practise of the Turks. It was actually seen as a way of restoring corrupted justice and of eliminating illegitimacy. There should have been certain reasons for the conditions of the baranta to be applied. The most important of these were inappropriate actions in custom, robbery, insult and murder. In situations where a solution could not be reached through law, then it was allowed by law to obtain the right of the legitimate side through baranta. The baranta tradition has remained a subject that Turkish researchers have not engaged with to a sufficient extent, while, on the other hand, many Western writers, especially Russian researchers, have worked on this topic with superficial and negative comments. However, the baranta is a tradition that must be considered within the framework of that age and of its legitimate legal norms. We have attempted to present a full view of researchers’ opinions and debates concerning the baranta tradition, but, while evaluating the information provided by the sources, we also consider the principle of criticism the most basic condition of the profession of historiography.