Zikzak: Bir Ortaçağ Motifinin Anadolu Yansımaları

Özet

Zikzak, mimari ve el sanatları alanında binlerce yıldır uygulanmış ve Anadolu‟nun mimari süslemedağarcığında da taş, tuğla ve freskolarda tercih edilmiştir. Antikçağdan bu yana mimaride bir süslemeögesi olarak kullanılıyor olmasına karşın, motifin kemer ve çevresinde bir bezeme ögesi olarak yaygınhale gelmesi özellikle Ortaçağ‟da başlamaktadır. Avrupa ve Ortadoğu‟da uygulanmış zikzak örneklerininincelendiği çalışmalarda Anadolu örneklerinin eksikliği, söz konusu süslemenin rotasının yorumlanmasında bir takım eksikliklere sebep olmaktadır. Bu bağlamda bu çalışmada Anadolu‟da uygulananzikzak örneklerinin kronolojisinin ortaya çıkarılması ve yayılım alanlarının gözden geçirilmesi amaçlanmıştır. Bu noktadan hareketle, öncelikle zikzak örgesinin mimari süsleme programı kapsamındakiçeşitlemeleri chevron, testere dişi ve zikzak terimleriyle tanımlanmaktadır. Ardından bu zikzak süslemeçeşitlemelerinin kemer ve çevresindeki Anadolu mimarisi uygulamaları sırasıyla Geç Antikçağ, DoğuRoma, Anadolu Selçuklu ve Beylikler dönemi örnekleri kapsamında incelenmekte; kronoloji temel alınarak Ortadoğu ve Avrupa örnekleri ile bağlantıları kurulmaktadır. Bu çalışmada, söz konusu süslemeninmimarideki uygulamalarının dış kaynaklı olduğu; diğer bir deyişle Anadolu‟nun bu motife kaynaklıketmediği ileri sürülmektedir.

Abstract

The zigzag design has been employed in architectural and handicraft ornamentation for thousand of years and was included in the repertoire of architectural decoration of Anatolia in stone, brick and fresco/red ochre materials. Although the zigzag has been employed in architecture from as early as Antiquity, its use on arches as an ornamental element became a phenomenon especially during the Middle-Ages. The lack of Anatolian examples from among the large number of articles concerning the architectural zigzag in Europe and the Middle East, resulted in scanty interpretation upon the interaction route of this ornament. From this point of view, this study examines the chronology of the zigzag design in Anatolia and its use and and aims to revise the dissemination of the design. In this respect, firstly, the variations of the architectural zigzag design are described by the terms chevron, saw tooth and zigzag. Secondly, the Anatolian examples of the architectural zigzag design are examined chronologically and these examples are compared with those from the Middle East and Europe. It is suggested on the basis of the data discussed in this article that the ornamentation in question originates from outside of Anatolia.