Seri Fiillerde Tür Değişimi ve Sözlükselleşme

Özet

Dil, insan ve çevre arasındaki etkileşimi sağlamakla birlikte aynı zamanda bu unsurlardan etkilenen konumdadır. Bir iletişim aracı olan dil, zamanın ve çevrenin getirdiği çeşitli etkilerle değişmek zorunda kaldığı gibi gelişmeye de devam etmektedir. Bu sebeple değişen şartlara göre kendi iç mekanizmasını kullanarak yeni sözcükler türetmek zorunda olan dil, sınırlı sayıda malzeme ile bunu gerçekleştirir. Bunun için de sürekli farklı yollara başvurur. Bu nedenle sözcük yapma yolları da çeşitlenmeye devam eder. Sözcük yapımı ve sözlükselleşme çeşitli ve birbirinden farklı süreçler içermektedir. Dilde daha önce var olmayan yeni sözcükler bu yollarla türetildiği gibi hâlihazırda var olan sözcüklerin işlev değişimi sonucu farklı bir sözcük sınıfına dâhil olması yoluyla da sözcük türetimi gerçekleşebilmektedir.“Seri fiiller, birden fazla fiilin tek bir hareketi karşılaması ya da bir fiilin içerisinde birden fazla hareketin olması” şeklinde ortaya çıkmaktadır. Seri fiil yapıları Türkçede sözlükselleşme bağlamında işlev üstlenmektedir. Birden fazla fiilin art arda gelerek tek bir fiil gibi hareket ettiği seri fiil yapılarında art arda gelen fiiller, kullanım sıklığı ve kalıplaşma sonucu işlev değiştirerek birleşik isimlere dönüşebilmektedir. Bu birleşik isimlerin debüyük bir kısmının sözlükselleşme süreciyle anlamlı bir dil birimi hâline geldiği, kalıcılaştığı görülmektedir. Türkçede “çekyat, kapkaç, biçerdöver, oldubitti” gibi birleşik isimlerin ortaya çıkışlarının temelinde seri fiillerin işlev değiştirmesi bulunmaktadır. Bu sözcüklerden bir kısmı sadece konuşma dilinde, bir kısmı yazı dilinde, bir kısmı ise ağızlarda kullanılmaktadır. Kullanım sıklığı artanların yazı dilinde kalıcı birimler olduğu dikkat çekmektedir. Bu çalışmada seri fiiller ve sözlükselleşme arasındaki ilişki çok yönlü bakış açısıyla ele alınmış, Türkçedeki örnekler bu bağlamda incelenmiştir.

Abstract

While language provides the interaction between humans and the environment, it is alsoin a position affected by these factors. As a communication tool, language has to change withthe various effects brought by time and the environment and continues to develop. For thisreason, the language, which has to derive new words by using its internal mechanismaccording to changing conditions, realizes this with a limited number of materials. For this,it always uses different ways. Therefore, the ways of word formations continue to vary. Wordformation and lexicalization involve various and different processes. New words that did notexist before in the language can be derived in these ways. Word formation can occur throughthe inclusion of existing words into a different word class due to the change in function. Serial verbs appear as more than one verb meeting a single action or having more thanone action in a verb. Serial verb constructions function in the context of lexicography inTurkish. In serial verb constructions in which more than one verb acted as a single verb,successive verbs can change function as a result of usage frequency and stereotyping and turninto compound nouns. It is seen that a large part of these compound nouns have become a meaningful language unit and become permanent with the lexicalization process. In Turkish,underlying the emergence of compound nouns such as “çekyat, kapkaç, biçerdöver, oldubitti”lies the function change of serial verbs. Some of these words are used only in spoken language,some in written language and some in dialects. It is noteworthy that those with increasingfrequency of use are permanent units in the written language. In this study, the relationshipbetween serial verbs and lexicalization is dealt with from a multi-faceted perspective, andexamples in Turkish are analyzed in this context.