Geç dönem Osmanlı Âdâb-ı Muâşeret Kitaplarında sofra adâbı

Özet

19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren siyasi, iktisadi ve sosyo-kültürel anlamda yaşanan hızlı değişim ve dönüşüm sürecinde Osmanlı üst sınıflarının yeme alışkanlıkları ve sofra düzeni değişmeye başlamıştır. Evin farklı mekânlarına rahatlıkla yerleştirilebilen ve etrafına çok sayıda kişinin oturabildiği siniden, salonda veya yemek odasında belirli bir yer işgal eden ve etrafındaki kişi sayısının sandalye sayısı ile sınırlı olduğu masa düzenine geçilmesi, herkesin birlikte uzandığı ortak tabağın yerini kişiye özel tabakların alması ve kaşığın yanında çatal-bıçak gibi yeni gereçlerin kullanılmaya başlanması alafranga olarak tabir edilen yeni sofra adabını beraberinde getirmiştir. Kişinin terbiyesi ve medenilik derecesinin göstergesi olarak kabul edilen sofra âdâbı, geç dönem Osmanlı âdâb-ı muâşeret kitaplarında en fazla ehemmiyet gösterilen konular arasında yer almaktadır. Bu makalede, geç dönem Osmanlı âdâb-ı muâşeret kitaplarının (1889-1918) sofra âdâbını nasıl ele aldıkları, referansları, hangi amaçla ve kimler için yazdıkları incelenmektedir. Ayrıca, âdâb-ı muâşeret kitaplarının yaygınlaşmaya başlayan alafranga sofra âdâbı karşısındaki farklı tavır ve tutumları açıklanmaya çalışılmaktadır.

Abstract

During the rapid change and transformation in the political, economic and socio-cultural realms that took place from the second half of the 19th century onwards, the eating habits of Ottoman upper classes began to change. Transition from the tray, which could be conveniently situated at different places at home and around which many people could sit, to the table, which occupied a particular place in the salon or dining room and where the number of people around was limited with the number of chairs, the replacement of a common plate, from which everyone ate together, with personal plates and the introduction of new utensils like the fork and knife besides the spoon brought about new table manners defined as à la Franca. Table manners regarded as an indicator of one s civility, is among the most prominent issues in the late Ottoman etiquette books. In this article, how the late Ottoman etiquette books (1889-1918) approached table manners, their references, purpose and target audience are examined. The article also focuses on the demeanor and attitude of late Ottoman etiquette books towards the increasing popularity of à la Franca table manners.