İ.S. Geç Üçüncü Yüzyıl ile Erken Altıncı Yüzyıl Arasında Pamphylia'da Roma Ordusu

Abstract

Pek çok çalışmada dağınık olarak değinilmişse de, İ.S. 3. ve erken 6. yy.’lar arasında Pamphylia’da Roma ordusu hakkında başlı başına bir çalışma bulunmamaktadır. Erken İmparatorluk Dönemi’nde Lykia ve Pamphylia’da Roma ordusu üzerine Bennett’in (2007) yazdığı son makalede belirtildiği gibi, Anadolu’daki Roma ordusu üzerine yapılan çalışmaların azlığı nedeniyle özellikle imparatorluğun doğu eyaletlerindeki askeri yapılanma hakkındaki bildiklerimiz kısıtlıdır. Bu eksiklik, Erken İmparatorluk Dönemi için olduğu kadar, 3. yy. sonrasında Geç İmparatorluk Dönemi için de geçerlidir. Hâlbuki bu dönemden önemli askeri yazıtlar ve edebi verilerin sayısı çoktur. Pek çok modern çalışmada dağınık olarak karşımıza çıkan Pamphylia’nın geç dönemine ilişkin askeri ve idari veriler bu makalede bir araya getirilmiştir. Bu verilerle, imparatorluğun iktisadi, idari ve askeri istikrarsızlıklarla sıkıntıya düştüğü üçüncü yüzyıl krizinden (İ.S. 235/8) itibaren, genel istikrarını sağlayıp, askeri sorunların üzerine giderek orduyu ıslah eden Anastasius’un tahta geçişine (İ.S. 491) kadarki süreçte, Roma ordusunun Pamphylia’da nasıl hareket ettiği izlenmeye çalışılmıştır. Pamphylia, sadece Geç Roma Ordusu’na dair izlerin sık belgelenmesi ve birçok Geç Roma askeri harekâtın burada gerçekleşmesi nedeniyle değil, aynı zamanda değerlendirmeye alınması gereken yeni malzemelerin bulunması dolayısıyla da bu çalışmanın coğrafi alanını oluşturmaktadır. Geç Antik Dönem, Pamphylia ve Roma Ordusu; bu üç ifade beraberce söz konusu olduğunda, –her ne kadar Pers ve Got istilaları gibi bir kaç harici saldırı olmuşsa da– hiç şüphesiz genellikle orduların tarih boyunca uğraşmak zorunda kaldıkları iç savaşlar, bazı zümrelerin iktidar ve iktisadi çatışmaları, isyanlar, çeteler ve silahlı soygunlardan bahsetmek gerekir. Roma, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı imparatorlukları ve hatta Türkiye Cumhuriyeti bile, Anadolu’nun güney ve güneydoğu dağlık bölgeleri, çok kere bu tip sorunlarla karşı karşıya kalmıştır. Orduya, dışarıda ya da sınırlarda savaşma işlevinin yanı sıra, bu tip meselelere karşı emniyeti ve hukuku sağlama görevi de verilmiştir. 3. yy. buhranından sonra artan iç savaşlar, sınır istilaları ve Anadolu’da haydutlar (λῃσταί / latrones) tarafından çıkarılan ayaklanmalar (örn. Isauria isyanları) iç huzurdaki düşüşe ve merkezi yönetimdeki zayıflamaya işaret etmektedir. Dış saldırıların –kuşkusuz etki etmişsede– genellikle imparatorluk içerisindeki istikrarsızlığın temel nedenini oluşturmadığı kabul edilmektedir. Fakat yine de değişik bölgelere yayılmış olan ordular belirgin bir imparatorluk istikrarsızlığı ile yüz yüze gelmişlerdir. Bu gibi durumlarda Roma ordusu, yerel emniyeti sağlamak ve imparatorluk iktidarını korumak için büyük çaba sarf etmiştir. Pamphylia Bölgesi’nin sınırları ise söz konusu dönemlerde yerel huzursuzluklara sürekli sahne olmuştur ve Roma ordusu isyanları bastırmak için burayı bir üs olarak sürekli kullanmıştır. Pamphylia, Isauria Bölgesi’ne olan yakınlığı ve zengin limanlarıyla düşmanlar için çekici olması ve ticari öneminden dolayı, bu kargaşadan en fazla etkilenen bölge olmuştur. Pamphylia’nın askeri ve idari yapılanması zaman içerisinde değişik şekillerde karşımıza çıkmaktadır. Vespasianus dönemine kadar Galatia Eyaleti içerisinde kalmış fakat sonra Lykia ile birleştirilip Lycia et Pamphylia Eyaleti’nin bir parçası olmuştur. Veriler, Vespasianus döneminde kurulan Lycia et Pamphylia Eyaleti’nin büyük ihtimalle Diocletianus döneminde sadece Pamphylia olarak adlandırıldığı (Lykia toprakları muhtemelen hâlâ bu ifadenin içerisindedir), daha geç bir dönemde ise (belki 330’lu yıllar?) Lykia ve Pamphylia’nın iki ayrı eyalet olarak düzenlenmiş olabileceği yönündedir. Notitia Dignitatum (İ.S. 397– 427), Pamphylia’yı praefectus praetorio per Orientem idaresi altındaki Asiana diocese’sinde gösterir. Kısa bir süre sonra, Codex Jutinianus’taki bir yasadan (12.59.10) anlaşıldığına göre, İmparator Leo I, 472 yılında Pamphylia’da bir comes altında askeri merkez oluşturmuştur. Bu durum bölgenin askeri niteliğini artırmıştır. Bu comes’in Zeno döneminde (İ.S. 476–491) Side’de kaldığına dair izler bulunmaktadır. Bununlar beraber, Bizans coğrafyacısı Hierokles bölgenin yedinci yüzyılda bir consularis olduğunu bildirmektedir. Geç dönemde bölge, askeri açıdan oldukça hareketlidir ve pek çok iç çatışmaya, Isauria istilalarına ve az sayıda da dış saldırıya maruz kalmıştır. Bu tehlikelere karşı Pamphylia’da, çoğunluk geç dönem lejyon birliklerikullanılmıştı. Bu birlikler, Erken İmparatorluk Dönemi’nin yardımcı birlikleri (auxiliarii) olup, Geç İmparatorluk Dönemi’nde lejyonlara (örn. Pseudocomitatenses) dönüşmüştür. Bilindiği kadarıyla legio I Pontica, legio I Armeniaca, legio II Armeniaca, legio I Isaura, legio II Isaura (comes Isauriae altındadır), legio III Isaura bu lejyonlar arasındadır. 3. yy. ve sonrasında imparatora doğrudan bağlı birliklerin de bölgeye geldikleri bilinmektedir. Bunlara örnek olarak, Tacitus’a (İ.S. 275–276) eşlik eden imparator birlikleri, Lydius önderliğinde başlayan Isauria ayaklanmasındaki (İ.S. 278/9) imparator muhafız alayı (praetorium) ve Anastasius döneminde 5. yy. sonlarındaki büyük Isauria isyanına karşı duran praesentalis birlikleri (e.g. legiones palatinae) verilebilir. Anastasius’un birliklerinin bölgeye geldiği, Perge’den ele geçen büyük bir fermandan ve dönemi anlatan edebi kaynaklardan tespit edilmiştir. Bu büyük birimlerin yanı sıra,εἰρήναρχαι olarak bilinen ‘barış koruyucuları’nın yardımına başvurduğu παραφύλακες ve onların komutasındaki διώγμιται olarak bilinen yerel birlikler de bu isyanlara karşı harekâtta bulunmuşlardı. Pamphylia ve Lykaonia gibi komşu bölgelere de sıçramış olan ve en nihayetinde 476 yılında tahta geçen Isaurialı Zeno dönemi sonunda oldukça güçlenen Isaurialıların yaratmış olduğu bu yerel kargaşalar, Anastasius’un 491-8 arasında yedi yıl boyunca verdiği mücadele sonrasında son bulmuş ve bölgede barış sağlanmıştır.