Alevî–Bektaşî Velâyetnâmelerinde “Ejderha” Motifi

Özet

Alevî-Bektaşî geleneğinden önemli zatların kerametlerinin, anlatıldığı eserlere velâyetnâme denilmektedir. Ejderha ise mitolojik bir varlıktır. Çok kültürlü bir konumu olsa da, ağırlık merkezi kadim doğu ve Orta Asya olan ejderha; doğuda üstün, kutsî vasıflara sahip, uzayın ve doğanın simgesiyken; batıda kötülüğü, düşmanlığı çağrıştırmaktadır. Değişik toplumlarda ejderhanın dış görünüşünde de farklılıklar mevcuttur. Kimi zaman yılanken, kimi zaman dört bacaklı, bazense çok başlı olarak tasvir edilir. Ejderha psikanaliz açısından çeşitli anlamlara sahiptir ve arketipsel yaklaşımda gölge arketipi konumundadır. Kahraman arketipi açısından ejderha, karakter erginlenmesinin bir aşaması durumunda önem arz eder. Kahraman, bir ejderha ile dövüşür ve olgunlaşır. Türk kültüründe de dikkate değer bir figür olarak karşımıza çıkar. 13. yüzyılda Anadolu’ya gelen Yesevi dervişlerinin kerametleri arasında dağları yürütmek ve ejderha öldürmek vardır. Alevî-Bektaşî velâyetnâmelerinin içinde de bu varlığın yer alması, konuyu inceleme açısından dikkat çekici kılmaktadır. Çalışmada; Hacım Sultan, Sarı Saltuk, Şuca’eddi̇n Veli̇, Koyun Baba, Demi̇r Baba, Otman Baba ve Hacı Bektâş‑ı Veli velâyetnâmeleri̇ndeki ejderha motifinin farklı açılardan ele alınması amaçlanmaktadır. Makalenin ilk kısmında; öncelikle güç figürleri kavramı açıklanmıştır. Ardından, karşılaştırmalı mitolojide ejderha motifi ve bu motifin üstlendiği roller anlatılmıştır. İkinci kısımda, velâyetnâme metinlerine geçilmeden önce, ejderha imgesinin bu eserlerde yer alışı, Şamanizm, Budizm ve Hristiyanlık gibi çeşitli inanışlarla olan bağlantılar açısından ele alınmıştır. Temel konunun işlendiği bölüm olan üçüncü kısımda ise, yedi adet Alevî-Bektaşî velâyetnâmesindeki ejderha kavramı, diğer bağlantılı ögeler de göz önünde bulundurularak incelenmiştir. Ejderha figürünün çok merkezli bir motif olduğu; değişik kültürlerin mitolojik efsanelerinde yer alması dolayısıyla açıkça kendini göstermektedir. İki kahramanın ejderha ile mücadelesi şeklindeki motif hem ilgili velâyetnâmelerin bazılarında hem de değişik kültürlerin mitlerinde ortaya çıkmaktadır. Bazı kerametlerin içinde yer alan kahramanların maceraları süresince yaşadıkları aşamalar, Campbell’in Karakter Çemberi ile benzerlik göstermektedir. Çalışmanın ekler bölümünde ise velâyetnâme metinleri, karakter çemberi şekilleri ve kıyaslama tablosu sunulmuştur.

Abstract

Alevi-Bektashi hagiography texts cover the miracles of important individuals who are members of same tradition. On the other hand, dragon is a known, mythological creature. Even if it is multi-cultural, the focus position of dragon is ancient eastern and central Asian. In the east it has superior, divine qualities, symbolizing space and nature; in the west, it symbolizes evil and enmity. In different societies, dragon’s appearance also varies; sometimes depicted as a serpentine, sometimes with four legs, other times as multi-headed. When viewed from the Jung perspective, it has psychoanalytic meanings; as being both shadow archetype and being an important step in character development. The hero fights with a dragon and matures. In Turkish culture, the presence of the creature's portrayal is also worth considering. The dervishes who arrived to Anatolia in the 13th century have certain miracles including moving the mountains and slaying dragons. As Alevî-Bektaşî hagiography texts also involve the dragon creature, it becomes a distinguishing topic. This study concern about the interpretation of dragon symbolism in the hagiography texts of Sarı Saltuk, Şuca’eddi̇n Veli̇, Koyun Baba, Demi̇r Baba, Otman Baba and Haci Bektâş‑i Veli. In the first section; the concept of power figure is explained, later on dragon motif and the roles it possesses are told in comparative mythology. In the second section, before entering the context of hagiography texts, the place of dragon symbolism in these texts are taken into consideration in terms of various religions such as Shamanism, Buddhism and Christianity. The third section concerns about the main topic of the study which is the interpretation of dragon image inside the seven Alevi-Bektashi hagiography texts while involving interconnected keywords. It is revealed that the dragon figure has multiple location of origin as the figure can be seen in myths of different cultures. Additionally, the motif of two heroes struggling with a dragon can be seen both in some hagiography texts and several legends. Finally, several phases of the heroes’ adventures are similar to Campbell’s Monomyth. In the appendix section, the hagiography texts, the monomyth graphics and the comparison table are given.