MAKÂLÂT GELENEĞİNDE MUHAMMED B. HEYSEM VE HEYSEMİYYE MEZHEBİ

Özet

Hicrî III. asırdan VI. asra kadar Horasan coğrafyasında faaliyetlerini sürdüren en önemli mezheplerden biri Kerrâmiyye’dir. Üç asır boyunca Kerrâmiyye yaşam tarzıyla, mistik tavrıyla, eğitim kurumlarıyla İslam’ı temsil etmiş; halktan destek görmüş ve Horasan’ın önemli kentlerinden biri olan Nîşâbur’a hâkim olmuştur. Kerrâmîler, ilk dönemde sûfî ve mistik görüşleriyle tanınmış ve çok sayıda taraftar kazanmışlardır. Kerrâmîlerin lideri olan Muhammed b. Kerrâm (ö. 255/869) makâlât geleneğinde itikadî görüşlerinden dolayı eleştirilmiştir. İbn Kerrâm’dan sonra Kerrâmiyye mezhebinin yetiştirdiği en önemli kişi Muhammed b. Heysem’dir. İbn Heysem (ö. IV/X.-V/XI.) dönemi, Kerrâmîlerin altın çağı olmuştur. Çünkü o; ilk olarak toplumu Kerrâmiyye mezhebi altında toplamış, daha sonra Kerrâmîlere yöneltilen eleştirilere cevap vermeye çalışmıştır. Bu çalışmada İbn Heysem’in hayatı ve eserleri hakkında bilgi verildikten sonra onun, Heysemiyye’ninoluşumundaki rolü üzerinde duru- lacaktır. Ayrıca mezhebin ulû-hiyyet; zât-sıfat ilişkisi, istivâ meselesi ve ru’yetullah hakkında görüşlerine yer verilecektir.

Abstract

One of the most important theological sects that continued their activities in the geography of Khorasan from the third century to the sixth century is Karramiyya. For these three centuries, the Karramiyya represented Islam with its lifestyle, mystical attitude, and educational institutions, received support from the people, and dominated Nishapur, one of the important cities of Khorasan. The Karramites were known for their sufistic and mystical views in their first period and gained many followers. The leader of the Karramites, Muhammad ibn Karram (d. 255/869) has been criticized for his creed views in the maqalat (Islamic Heresiographical) tradition. After Ibn Karram, the most important person raised by the Karramiyya sect is Muhammad bin Haytham. The period of Ibn Haytham (d. IV/X.-V/XI.) was the golden age of the Karramites.Because he first gathered the society under the Karramiyya sect, and then tried to respond to the criticisms directed against the Karramites. In this study, after giving information about Ibn Haytham's life and works, his role in the formation of the Haythamiyya sect will be emphasized. In addition, the sect's understanding of divinity; its views on the relationship between God's essence and attributes, the issue of the Divine throne and vision of God (ru'yatallah) will be given.