TARİKAT EŞYALARINDA SÜSLEME VE SEMBOLİZM ÜZERİNE BİR DENEME

Özet

Malzeme-teknik-süsleme açısından Türk İslam el sanatlarının önemli örneklerinden olan tarikat eşyaları gerek kullanım kaynakları gerekse fiziki bölümleri ve süslemeleriyle sembolik açıdan da dikkat çeken eserlerdir. Bu eşyalarda yer alan bitkisel, geometrik, figür, yazı ve nesneli kompozisyonlardan oluşan süslemeler Türk İslam sanatında mimaride ve el sanatlarında görülen süslemelerle paralel olarak üretildikleri dönemin özelliklerini yansıtmakla birlikte bazı motifler İslam ve tasavvuf literatüründe sembolik dilin parçasıdır. Tarikat eşyalarının türleri, ifade ettikleri sembolizm farklı çalışmalarda yer bulmasına karşın bu eşyalardaki süslemelerin sembolik yönleri detaylı olarak incelenmemiştir. Bu makalede tarikat eşyalarındaki süslemelerden sembolik dile sahip olan motifler tespit edilerek bunların tasavvuf literatüründeki ifadeleri açıklanmış; böylece süsleme kompozisyonunu oluşturan motif, figür, yazı ve nesnelerin sanatçı tarafından bilinçli olarak tercih edilmesi hususu değerlendirilmiştir. Bitkisel süslemede servi, gül ve lale; geometrik motiflerden bedâhe olarak adlandırılan stilize geometrik motifler, Mühr-i Süleyman ve daire; figürlü süslemede ejder, kuş (turna-güvercin-kazdoğan), arı ve insan; nesneli süslemede tarikat eşyaları, el, mizan terazisi, Zülfikar, kadeh; yazılı süslemede pir isimleri, ayetler, tasavvuf literatürüne ait ortak bazı tabirler sembolik dil yansıtmaları bakımından önemlidir.

Abstract

The sects items, in terms of material-technical-ornamentation, which are important examples of Turkish-Islamic handicrafts, the works that attracted attention in terms of symbols, in both with their sources of utilize, with their physical parts and ornaments. While the ornaments consisting of plant, geometric figure, letter and object compositions on these items reflect the characteristics of the period they were produced in parallel with the ornaments seen in architecture and handicrafts in Turkish Islamic art, some motifs are part of the symbolic language in Islamic and Sufi literature. In spite of the fact that, the types of sect items and the symbolism expresses are included in different studies, the symbolic aspects of the ornaments on these items have not been researched in detail. In this article, motifs with symbolic language were identified from the ornaments on the items of the order and their expressions were declared in the Sufi literature, in this way, the conscious choice of motifs, figures, letters and objects that make up the ornament composition by the artist has been evaluated. Cypress, rose and tulip in herbal decoration; from geometric motifs, called ‘bedahe’(abruptly suddenly) as stylized geometric motifs the Muhr-i Suleyman and the circle; dragon, bird (cranepigeon-goose-falcon), bee and human in figured decoration; the objects of the sect, items, adjusted trial balance, Zulfikar, chalice; the names of the pirs, verses, and some common terms belonging to the Sufi literature in written decoration are crucial in terms of reflecting the symbolic language.