YENİSEY YAZITLARI’NDA İLERİ ÖGELER

Özet

Yenisey (Tuva ve Hakasya) bölgesi yazıtları, eski Türk yazısıyla taş lara işlenmiş mezar taşı yazıtlarıdır. Eldeki veriler ışığında hangi tarihler de dikildiği bilinmeyen bu yazıtlar, eski Türk yazısının kullanıldığı diğer yazıt ve el yazmalarından kimi farklılıklar içermektedir. Bu yazıtlarda kul lanılan kimi yazı karakterleri, dil bilgisel yapılar, anlamsal çağrışımlar ve bağlam içerisinde geçen sözcükler söz konusu farklılıkları oluşturan kimi unsurlardır. Farklılıklarının yanında eski Türk yazıt ve el yazmaları ortak unsurlar barındırmaktadır. Bu ortaklıklar bağlamında Yenisey bölgesi ya zıtlarının söz varlığı açısından incelenmesi, bu yazıtların anlaşılmasında katkılar sunmaktadır. Kimi türemiş sözcüklerin kök biçimlerinin tespiti bu noktada önemli bir konudur. Yazıtların yazarları, türemiş biçimleri ni kullandıkları sözcüklerin kök biçimlerinden haberdardılar. Bu tip kök biçimleri bağlam içerisinde yer almayıp türemiş biçimleri bulunan yapı lara ileri öge denilmektedir. Bu yazıda Yenisey Yazıtları’nda görülen ileri ögeler tespit edilecektir. Bu tespit, Yenisey Yazıtları’nın diğer yazıt ve el yazmaları ile söz varlığı açısından ortaklık ve bağlantılarının saptanması na katkılar sunacaktır. Kök biçimlerin saptanması, Yenisey Yazıtları’nın söz varlığı açısından zenginliğini anlamakta önemli bir yere sahiptir. Ça lışmada, gövde biçim olarak belirlenen yapılar kök biçime ulaşıncaya ka dar yapısal ve anlamsal açıdan çözümlenecektir. Bu çalışma, yazıt ve el yazmalarında sözcük türetiminin, sözcüklerin anlamsal boyutlarının, ses değişim ve gelişimlerinin ve o dönemde Türk dilinin lehçe farklılıklarının anlaşılmasına da katkılar sunacaktır. Ayrıca üzerinde durulan sözcüklerin derin etimolojik açıklamaları yapılmış olacaktır.

Abstract

The Yenisei (Tuva and Hakasya) region inscriptions are gravestone inscriptions engraved in stone with old Turkic script. In the light of the available data, these inscriptions, the dates of which are unknown, contain some differences from other inscriptions and manuscripts written in the old Turkic script. Some font characters, grammatical structures, semantic connotations and words in context used in these inscriptions are some of the elements that make up these differences. Besides their differences, inscriptions and manuscripts have common elements. In the context of these commonalities, the examination of the inscriptions of Yenisei region in terms of vocabulary contributes to the understanding of these inscriptions. At this point, determining the root forms of some derived words is an important issue. The authors of the inscriptions were aware of the root forms of the words of which they used the derived forms. Although this type of root forms are absent in the context, structures with derived forms are called forward element. In this article, forward elements seen in the Yenisei inscriptions will be determined. This will contribute to the determination of the commonalities and connections of the Yenisei inscriptions in terms of vocabulary with other old Turkic inscriptions and manuscripts. The determination of root forms has an important place in understanding the richness of the Yenisei inscriptions in terms of vocabulary. In the study, the structures determined as derived forms will be analyzed structurally and semantically until reaching the root form. This study will also contribute to the understanding of word derivation, semantic dimensions of words, voice changes and developments, and the dialect differences of the Turkic language in that period. In addition, deep etymological explanations of the mentioned words will be made.