MÜSLÜMANLAR NEZDİNDE MEHDİ TASAVVURU: 610-765 YILLARI ARASINDA KÖKEN ve ETKİYE DAİR TESPİTLER

Concept of Mahdi for Muslims: Findings Regarding the Origin and Impact Between the Years of 610-765

Özet

İslam dini, Arabistan’ın Hicaz bölgesinde doğmasına rağmen kısa süre içinde Arap yarımadasından Türkistan’a, İran’a, Anadolu’ya ve Kuzey Afrika’ya kadar yayılmıştır. Bu coğrafyalara yerleşen Müslümanlar hâkim olduğu bölgelerdeki kültürlerle etkileşim içine girmiştir. Kültürel etkileşim neticesinde Müslüman toplumunda birçok alanda büyük gelişmeler görülmüştür. Bu gelişmelerden biri de kurtuluş telakkisi ve kurtarıcı tasavvurundaki benzerlikler olmuştur. Bu çalışma ile kültürden kültüre tevarüs eden söz konusu kurtarıcı tasavvurunun İslam toplumunun düşünce ve kültürüne hangi kanallarla intikal ettiği hususunun aydınlatılması amaçlanmaktadır. Mehdi inancının kökenlerine dair farklı görüşler mevcuttur. Yapılan çalışmalarda yaygın olan görüş: “Yahudilikte ve Hristiyanlıkta görülen kurtarıcı Mesih inancının Mehdi tasavvurunu etkilediğidir.” Bu görüş çalışmanın ana problematiğini teşkil etmektedir. Söz konusu görüşün doğruluk payının olduğu fakat tek başına yeterli olmadığı hususu bu çalışmayla aydınlatılmaya çalışılacaktır. Çalışmamızın bazı temel soruları olacak ve bu sorular kapsamında Mehdi tasavvurunun kökenlerine dair çıkarımlarda bulunulacaktır. İlahî ve beşerî dinlerde görülen kurtarıcı tasavvurunun Müslüman toplumuna sirayeti nasıl olmuştur? İslam’ın yayıldığı coğrafî havzada mevcut olan felsefî akımlarda (gnostik/ irfânî) görülen kurtarıcı tasavvuru İslamî fırkalarda görülen kurtarıcı tasavvuru ile nasıl benzerlik göstermektedir? İslam’ın devraldığı dinî, kültürel ve mitolojik unsurlar Mehdi tasavvurunu nasıl etkilemiştir? Peygamberin ölümünden sonra görülen ferdî, toplumsal, siyasi ve psikolojik durumlar Ehl-i Beyt ve taraftarlarında geleceğe dair kurtuluş ve kurtarıcı tasavvurunun oluşmasına nasıl yön vermiştir? Çalışmamızın temel sorularını teşkil eden tüm bu soruların cevapları çalışmanın sonuç kısmında verilecektir. Bu çalışmanın yöntemi ana kaynaklar ve tetkik çalışmaların mukayeseli bir şekilde, tematik bir yaklaşımla ve bütünsel olarak ele alınması olacaktır.

Abstract

Although the religion of Islam was born in the Hijāz region of Arabia, it spread from the Arabian peninsula to Turkistan, Iran, Anatolia and North Africa in a short time. Muslims who settled in these geographies interacted with the cultures of the regions they dominated. As a result of cultural interaction, great developments have been seen in many areas in the Muslim community. One of these developments has been the similarities in the conception of liberation and the vision of the savior. With this study, it is aimed to shed light on the channels through which the aforementioned savior concept, which is inherited from culture to culture, is transferred to the thought and culture of Islamic society. There are different views on the origins of the belief in the Mahdi. The common view in the studies carried out is that “The belief of the savior Messiah seen in Judaism and Christianity affects the vision of the Mahdi.” This view constitutes the main problematic of the study. This study will try to shed light on the fact that the opinion in question has a share of truth but is not sufficient by itself. Our study will have some basic questions and within the scope of these questions, inferences will be made regarding the origins of the concept of the Mahdi. How did the vision of the savior seen in the divine and human religions spread to the Muslim community? How does the vision of the savior, seen in the philosophical currents (gnostic/irfānī) existing in the geographical basin where Islam has spread, is similar to the savior imagination seen in the Islamic sects? How did the religious, cultural and mythological factors taken over by Islam affect the vision of the Mahdi? How did the individual, social, political and psychological conditions seen after the death of the Prophet guide the creation of the vision of salvation and savior for the future in Ahl al-Bayt and his followers? The answers to all these questions that constitute the main questions of our study will be given in the conclusion part of the study. The method of this study will be to deal with the main sources and audit studies in a comparative, thematic and holistic manner.