191 Numaralı Şer’iyye Siciline Göre İştip Kazasında İdarî, Toplumsal ve Ekonomik Yapı (1823-1825)

Administrative, Social and Economic Structure in Stip (Štip) District According to the Sharia Registry Numbered 191 (1823-1825)

Özet

Bugün Kuzey Makedonya’da bulunan İştip (Štip), Osmanlı devrinde Türklerin yaşadığı önemli bir Rumeli kazasıdır. Bu makalede, Osmanlı Arşivinde bulunan ve yabancı arşivlerden temin edilen 191 numaralı İştip şeriye sicilindeki veriler temel kaynak olarak alınmıştır. Bununla birlikte nüfus defterleri ve diğer resmî arşiv vesikalarından da yararlanılmıştır. Adı geçen şeriye sicilindeki tereke kayıtları ve vergileri ihtiva eden ferman ve buyruldular üzerine yoğunlaşılmıştır. Bununla birlikte diğer belge türleri de incelenmiştir. Şeriye sicilinde yer alan belge türlerinin çoğu, ferman ve buyruldu suretleri ile tereke kayıtları ve bazı ilamlardan oluşmaktadır. Müslümanlarla gayrimüslimlerin birlikte yaşadığı İştip kazasının ayanı olan Ali Ağa, Mora asilerine yapılan sefer sırasında şehit düşmüştür. Defterde yer alan terekeler içinde kıymeti en yüksek ve çeşitliliği en zengin olanı Ali Ağa’nın terekesidir. Bunun dışında ayan vekili ile askerî ve sivil şahıslara ait terekeler de mevcuttur. İştip’te evler genelde tek ve iki katlı olup kiremit örtülüdür. Kasabada çeşitli esnaf ve zanaatkâr dükkânları mevcuttur. Çarşı ve arastada önemli toplumsal mekânlardır. Esnaflar içinde gayrimüslimlerin varlığı da dikkat çekmektedir. Kırsal kesimde Evlâd-ı Fâtihan olarak da bilinen Yörük köyleri yoğunluktadır. Halkın geçim kaynağı ziraat ve hayvancılıktır. Rumeli eyaletine bağlı Köstendil sancağı içinde bulunan İştip kazası, ayaniyye, ilâniyye, imdâd-ı hazariyye gibi avarız türü vergilerin yanında Mora isyanı sebebiyle düzenlenen seferler için bazı ek vergilere muhatap olmuştur. Bunun yanında, İştip Mahkemesi’nin bazı muameleler karşılığında çeşitli adlar altında aldığı harçlar da kaza halkının giderlerini oluşturmaktadır.

Abstract

Stip (Štip), located in North Macedonia today, was a significant Rumelia District where the Turks lived during the Ottoman period. In this article, the data in the Štip Sharia Court Registers numbered 191 in the Ottoman Archives, and those obtained from foreign archives were used as the primary source. However, civil registers and other official archive documents are also among the sources. It is focused on the edicts and orders containing the tereke (estate) registers and taxes in the said sharia court register. In addition to this, other types of documents were also studied. Most of the document types in the sharia court register consist of edicts and copies of orders, estate registers, and some decrees. Ali Agha, a landed proprietor (ayan) in Štip district, where Muslims and non-Muslims lived together, was martyred during the campaign against the Morea rebellions. Estates (tereke) of Ali Agha estate had the highest value and the richest variety among the estates in the book. Except this, there are also estates belonging to the deputy of the landed proprietor and military and civilian persons. Houses in Štip are usually single or two-story and covered with tiles. There exist several shops of tradesmen and artisans in the town. The bazaar and arasta (Ottoman Bazaar) are significant social spaces. The presence of non-Muslims among tradesmen also attracts attention. Yuruk (Nomad) villages, also known as Evlâd-ı Fâtihan (Children of the Conquerors), are dense in the countryside. The livelihood of the people is agriculture and animal husbandry. Štip district, which is located in the Kyustendil Sanjak of Rumelia province, dealt with some additional taxes for the expeditions organized due to the Morea rebellion, as well as avarız (extraordinary tax in Ottoman Empire) type taxes such as ayaniyye, ilaniyye, imdâd-ı hazariyye. Besides that, the fees charged by the Štip Court under several names against some transactions also constitute the expenses of the people in the district.