TARİHİ COĞRAFYA BAKIMINDAN AZ BİLİNEN BİR KAYNAK: ANADOLU-İSTATİSTİKÎ, İKTİSADÎ VE ASKERÎ COĞRAFYA (1. CİLT)

A LITTLE-KNOWN RESOURCE REGARDING HISTORICAL GEOGRAHPY: ANATOLIA – STATISTICAL, ECONOMIC AND MILITARY GEOGRAPHY (VOLUME 1)

Özet

Bu makale, geç Osmanlı dönemi (20. yüzyıl) askerî coğrafyaliteratürü örneklerinden olan “Anadolu-İstatistikî, İktisadî ve AskerîCoğrafya” adlı eseri, içerik analizi yoluyla, tarihi coğrafya çalışmalarınakaynaklık edebilecek özellikleri yönüyle incelemeyi amaçlamıştır.Makalede, Erkân-ı Harbiye Mektebinde görevli Kaymakam MehmedCemal tarafından 1920-21 tarihlerinde yazılmış olan eserin temelözelliklerinin yanında, literatür içerisindeki yeri, bilimsel yaklaşımı, bilgidüzeyi, temsil ettiği fikir akımları ve günümüze yansıyan değeri ortayakonulmaya çalışılmıştır.Eser, saha gözlemleri ve ikincil verilerin kullanımıyla temelde derskitabı olarak hazırlanmış olup, aynı zamanda “Anadoluculuk” akımınıncoğrafya alanındaki temsilcilerindendir. Eserde, gerçek vatan olaraktanımlanan Anadolu yarımadasının doğal sınırlarıyla birlikte fizikicoğrafya özellikleri, doğal bölge yaklaşımıyla ortaya konulmayaçalışılmıştır. Bu doğrultuda, Anadolu’nun kıyıları, dağları, ova veyaylaları ile akarsuları ve gölleri, jeomorfojenetik ve hidrografik bölgeyaklaşımıyla tasnif ve tasvir edilmiştir. Ayrıca coğrafi unsurların ulaşımhatları üzerindeki etkileri ile jeostratejik ve jeoekonomik açıdanoluşturdukları değer üzerinde de durulmuştur. Genel hatlarıylaistatistiklerle güçlendirilmiş tasviri metinden oluşan eser, dönemiiçerisindeki modern coğrafya çalışmalarının genel özelliklerini yansıtan48 adet kartografik çizimle desteklenmiştir. Tasviri bilgiler, istatistikîveriler, harita ve kartografik çizimlerle daha bilimsel hale getirilse de,sebep-sonuç ve bağıntı prensipleriyle işlenmediği için, ansiklopedik yönüağır basar.Eser, hem geç Osmanlı dönemi askerî coğrafya literatürününtanınması, hem de 20. yüzyılın başında Anadolu coğrafyasınınözelliklerinin ortaya konmasına imkân tanıması yönüyle önem arz eder.Coğrafya literatürü içerisinde dönemin bilimsel ve genel fikir yapısınıyansıtmasının yanında, Anadolu’nun yüzyıl önceki coğrafi özelliklerinisergilemesi bakımından da dikkat çekicidir. Özellikle doğal bölgeyaklaşımıyla incelenen mekân ve unsurlarının, askerî, iktisadî ve sosyalyaşam açısından yeri, ulaşılabilirlik durumu, yer ve yerleşme adları,kullanımı, yerleşme dokusu, nüfusu gibi beşeri unsurları göstermesiyönüyle tarihi coğrafya çalışmaları için önemli bir kaynaktır.Anadoluculuk akımının etkisiyle Anadolu adına yapılan güçlü vurguylaadeta günümüz Türkiye’sinin portresi çizilmiş, kalkınmaya yönelik neleryapılabilir, vatan nasıl mamur edilebilir gibi sorulara da cevap aranmayaçalışılmıştır.Eser, coğrafya literatür içerisinde dönemin bilimsel ve genel fikiryapısını yansıtmasının yanında, Anadolu’nun yüzyıl önceki coğrafiözelliklerini sergilemesi bakımından coğrafya ve bilhassa tarihi coğrafyaçalışmaları için önemli bir kaynaktır.

Abstract

The purpose of this article is to introduce the book entitled “Anatolian-Statistical, Economic and Military Geography - one of the examples of the late Ottoman period (20th century) military geography literature - in terms of its features that can serve as a resource for historical geography studies through content analysis. Besides the main features of the book written by District Governor Mehmet Cemal serving in Erkan-ı Harbiye (War Academy at the time) in 1920-21, its importance in the literature, its scientific approach, its level of information, the ideologies it represents and its value reflected to the present day were reviewed in this article. The book, mainly written as a textbook with the use of field observations and secondary data, is regarded as one of the representatives of the Anatolianism movement in the field of geography. In the book, physical geographical features, as well as natural boundaries, of the Anatolian peninsula, which is defined as the real homeland, were revealed by the natural region approach. Accordingly, the coasts, mountains, plains and highlands of Anatolia and its rivers and lakes were classified and depicted with geo-morphogenetic and hydrographic approach. In addition, the effects of geographic factors on transportation lines and their geostrategic and geo-economic significance were also emphasized. Mainly consisted of depicted text supplemented with statistics, the book was supported by 48 cartographic drawings reflecting the general features of modern geography studies of the period. Although the descriptive information was made more scientific with statistical data, maps and cartographic drawings, the encyclopedic aspect predominates as it is not processed with the cause-effect and correlation principles. The book has particular significance as it introduces both the military geography literature of the late Ottoman period and the characteristics of Anatolian geography at the beginning of the 20th century. In addition to presenting the scientific and general idea structure of the period within the geography literature, it is also noteworthy that it exhibits the geographical features of Anatolia from a century ago. It is a particularly important resource for historical geography studies as it shows human elements such as location, accessibility, settlement names, usage, settlement texture and population of the places and elements examined via natural region approach and how significant these are in military, economic and social life. With a strong emphasis on Anatolia under the influence of the Anatolianism movement, today's Turkey is portrayed, so to speak, and answers to the questions such as what can be done for the development of the country and how the homeland could be made prosperous are sought.