TARİHSEL SÜREÇTEN GÜNÜMÜZE BÜYÜK HAN VE YENİDEN KULLANIMA ADAPTASYONDA SOSYOKÜLTÜREL SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK BAĞLAMINDA MEKAN İŞLEVLENDİRİLMESİ

GREAT KHAN FROM HISTORICAL PERIOD TO TODAYS AND SPACE FACILITY IN THE CONTEXT OF SOCIO-CULTURAL SUSTAINABILITY IN ADAPTIVE RE-USE

Özet

Binlerce yıllık coğrafyasında Kıbrıs, birçok medeniyeti barındırmış ve geçmiş dönemlerden günümüze çok sayıda kültürel mimari miras yapılarına ev sahipliği yapmıştır. Özellikle başkent Lefkoşa, tarihsel süreç boyunca gerek konumu gerekse içinde barındırdığı farklı devirlerin etkilerini taşıyan mimari dokusuyla, önemli kentlerden birisi olmuştur. Lefkoşa suriçinde bulunan katedral, cami, kilise, saray, belediye pazarı, han, konak ve konut gibi mimari dokuyu oluşturan tarihi miras niteliğindeki yapı türleri, dünya çapındaki sayılı değerlerden olmakla birlikte ada insanının hayatlarını da sosyolojik, kültürel, ekonomik, politik gibi bir çok farklı açıdan etkilemektedirler. Tarih boyunca, Doğu Akdeniz'in en önemli ticaret yollarının Kıbrıs adasından geçmesi, burada bulunan ve ticaret yapan kişilerin adada duraklamaları, konaklama ihtiyacını doğurduğundan, adada han yapılarının inşası ve kullanımı önem kazanmaya başlamıştı. Bu yapıların içinde en görkemlisi olan Büyük Han, Osmanlı döneminden günümüze gelebilmiş önemli tarihi eserlerden bir tanesidir. Büyük Han da, bütün tarihi binalar gibi zamanın, insanın ve doğanın vermiş olduğu tahribattan payını almıştır. Yapısal hasarları gidermek amacıyla uzun yıllar süren restorasyon çalışmalarının ardından han, bugünkü haline getirilmiş ve yenilenen binaya yeniden hayat vermek amaçlı farklı işlevler katılmıştır. Eskiden insanların gecelik konakladıkları mekanlarda şimdi sanat atölyelerinin olması, hayvanların barındığı iç avlu ve zemin kattaki odalarda bugün konserler, sergiler düzenlenmesi gibi işlevlerde radikal değişimler yaşanmıştır. Binanın hem fiziksel olarak hem de fonksiyonel olarak geçirmiş olduğu bütün değişimler, Büyük Han'ı herhangi bir kültürel miras değeri yüksek tarihi bir bina olmaktan çıkarmış, aynı zamanda kente yeni bir hayat sağlayan; toplumu, sosyal ve kültürel açıdan besleyen bir figür yapıp, kentin de simgesi haline getirmiştir. İnşa edildiği ilk günden beridir adada bir çok neslin hayatının parçası olmuş Büyük Han'ın, gelecek nesillere de ulaşabilmesi için yapılabilecek en doğru yöntem olan yeniden kullanıma adaptasyonunda, uygulanış şekli ve uygulama sonucu oluşan bina ve toplum üzerindeki sosyo-kültürel sürdürülebilir etkileri, bu çalışmanın yapılmasındaki en önemli esaslarından biri olmuştur. Yeniden kullanıma adaptasyon, kültürel miras değeri niteliğindeki yapıları, tarihi sürecin farklı dönemlerinde kullanılmış olmasına rağmen, eski ve yeni mimari anlayışı biraraya getirmiş ve yapıdaki otantik karakteri koruyarak belirlenen yeni fonksiyonlarla birlikte yeniden bir kullanım sağlamaktadır. Bu bağlamda, yapılan araştırmalar neticesinde, Büyük Han yapısı da tarih boyunca kullanılmış ve binanın ana fonksiyonundan bağımsız olarak başka fonksiyonlar barındırdığı, saptanmıştır. Tüm bunlara paralel olarak, çalışmada kullanılan yöntemlerde ilk aşamada yapının orjinalinin mimari özellikleri ve tarihi geçmişini öğrenmek amaçlı arşiv belgeleri ve literatür taramasına paralel olarak eski bölge halkı ile röportajlar yapılmıştır. Hanın bugünkü kullanımının tespiti için de yerinde analiz ve gözlem, fotoğraflama ve esnaf ile röportaj yapılıp, makalenin esas metodolojisi oluşturulmuştur. Bunlarla birlikte günümüz kullanımındaki tespitler yapılıp, yeni fonksiyonuna göre tablolar oluşturulmuş ve mekan sınıflandırmaları yapılmıştır. Bu tablolarda işlevsel tipolojiler belirlenip, mimari çizimlere aktarılmış, estetik ve işlevsel bağlamlarda fotoğraflanıp analiz edimiştir

Abstract

The island of Cyprus has hosted many civilisations in its thousands of years of geography, and has historically been home to many cultural and architectural heritage sites until today. Especially the capital city Nicosia, has been one of the most important cities during the historical process, due to its architecture and architectural texture, which is influenced by various historical periods which it holds. The historical heritage building types that make up the architecture such as cathedral, mosque, church, palace, municipal market, khan, mansion and residence on the wall of Nicosia have many different values such as sociological, cultural, economical and political and they are influential in all these aspects. Throughout the history, the construction and usage of khan has started gaining importance due to the fact that the passage of the most important trade routes of the Eastern Mediterranean go through the island of Cyprus, and the native business people ( traders) who stopped there for a break, created the need of accommodation. The Great Khan, which is the most spectacular and popular architectural buildings in the island, is one of the most important historical monuments that we have inherited from the Ottoman era. The Great Khan, like all historical buildings, has been abolished to pay for the destruction of humanity, time and nature. After many years of restoration to get rid of structural damage, the khan has been brought to its present condition and various functions have been added to give the building a renewed and rejuvenated life. There have been radical alterations in functions such as holding concerts and exhibitions on the inner courtyard and ground floor rooms where animals used to be kept and replacing places where people used the stay at night with art studios. The transformation of the building, both physically and functionally, has made the Great Khan to become more than just an ordinary historic building with a high cultural value and turned it to a symbol of the city and at the same time an important figure which feeds the society culturally and socially, and brings a new life. The socio-cultural sustainable effects on the building and society that are the result of implementation and application in the re-use adaptation, which is the most correct method that can be made for the Great Khan, which has become a part of many generations since the day it was built, to be able to reach future generations, is one of the most important principles. The value of cultural heritage in reuse adaptation is a reuse with the new functions determined by preserving the authentic character in the structure, bringing the past and the new architectural understanding together, although the structures are used at different times in history from south to south. In this context, it has been determined that during the construction researches, the Great Khan was used throughout its history and has other functions independent of the main function of the building. Parallel to all of these, in the methods used in the study, archive documents and literature search were conducted in order to learn the architectural characteristics and historical background of the original building, and interviews with the people of the old region were made. In order to determine the current use of the khan, the structure was interviewed with on-site analysis and observation, photography and tradesmen, and created the main methodology of the article. Together with these determinations made in today's usage, tables were created according to the new function and space classifications were made. In these tables, functional typologies are identified, transferred to architectural drawings, and photographed and analyzed in aesthetic and functional contexts