Ali Şir Nevayi ve Fuzulî’nin Leyla ve Mecnun Mesnevilerinin Karşılaştırılmalı Olarak İncelenmesi ve Bu Mesnevilerin Nazirecelik Geleneği Açısından Değerlendirilmesi

A Comparative Study of Ali Şir Nevayi and Fuzulî’s Works Named as Leyla ve Mecnun And Evaluation of This Mesnevis’ in Terms of Nazire Tradition

Özet

Ali Şir Nevayi ile Fuzulî’nin Leyla ve Mecnun adlı mesnevileri divan edebiyatının iki şaheseridir. Bu iki önemli eserin karşılaştırmalı olarak incelenmesi, aralarındaki münasebetin yanı sıra, daha önce dikkat edilmemiş bazı ortak özelliklerinin ortaya konması açısından gereklidir. Bu çalışmada Ali Şir Nevayi’nin Leylî vü Mecnûn adlı mesnevisi ile Fuzulî’nin aynı adlı mesnevisi karşılaştırmalı olarak incelenerek iki mesnevinin ortak özelliklerinin neler olduğu, Fuzulî’nin Ali Şir Nevayi’den etkinlenip etkilenmediği ve Fuzulî’nin mesnevisinin Ali Şir Nevayi’ye nazire olup olmadığı sorularına yanıt aranmıştır. Bu amaçlar doğrultusunda iki mesnevi “şekil özellikleri, sebeb-i te'lif, mesnevilerin konu bölümü, motifler, tasavvuf” başlıkları altında karşılaştırılmıştır. Bazı kahramanların iki mesnevide hangi sosyal statü, ruh hâli ve görev ile işlendikleri de değerlendirilmiştir. Sonuç olarak Ali Şir Nevayi’nin ve Fuzulî’nin mesnevisinin arasında şeklî yönden birtakım ortaklıların olduğu belirlenmiştir. Bu iki eserin; pek çok motifi ortak kullandıkları, aynı amaca yönelik yazıldıkları, olay örgüsünün çok küçük farklarla ortak olduğu tespit edilmiştir. İki mesnevinin tasavvufi bir boyut taşıdıkları, aynı tasavvufi meselelere aynı ölçüde işaret ettikleri belirlenmiştir. Muhtevası bir olan bu mesnevilerin olay örgüsü, kahramanlar ve motifler bakımından büyük ölçüde benzeşmesi muhtemel bir durum olarak değerlendirilirken iki eserin yazılış sebebi ve tasavvufu işlemeleri yönünden ilgi çekici derecede benzemesi Fuzulî’nin Nevayi’den etkilendiği şeklinde yorumlanmıştır. Elde edilen veriler ışığında Fuzulî’nin eserinin Ali Şir Nevayi’ye nazire olduğu belirlenmiştir. Ayrıca iki mesneviyi karşılaştırırken kullanılan başlıklar, herhangi iki mesnevinin birbirine nazire olup olmadığını anlamak için kıstas olarak önerilmiştir.

Abstract

Ali Şir Nevayi and Fuzulî’s mesnevis named as Leyla ve Mecnun are two masterpieces of divan literature. Comparative analysis of these two works is important for the following reasons: The relationship between the two works is revealed and some common features not noticed before are revealed. The following questions were sought in this study: What are the common features of the two works, was Fuzulî influenced by Ali Şir Nevayi's work while writing his work, whether two mesnevis are nazire to each other. These two mesnevi’s have beeen compared under the headings of form features, reasons for writing, plot, motifs and Sufism. Also in this article, some of the heroes are compared in terms of social status, mood and duty. As a result, it has been determined that there are some formal partnerships between Ali Şir Nevayi and Fuzulî's mesnevi. These two mesnevi; It has been determined that they use many motifs in common, they are written for the same purpose, and the plot is common with very small differences. It has been revealed that the two mesnevi point to the same mystical issues to the same extent and carry a mystical dimension. It is probable that these mesnevi, whose content is one, are largely similar in terms of plot, heroes and motifs but the interesting resemblance of the two works in terms of their reason for writing and their mysticism means that Fuzulî was influenced by Nevayi. In the light of the obtained data, it was determined that Fuzulî's work is nazire to Ali Şir Nevayi. In addition, the headings used when comparing two mesnevi have been suggested as a criterion to understand whether any two mesnevi are nazire each other.