Sakk Mecmualarının Tarih Araştırmalarında Kaynak Olarak Kullanılması Üzerine Bir Deneme

Özet

Osmanlı mahkemelerinde görülen davalara ait kayıtların hangi kurallar çerçevesinde düzenleneceğini gösteren sakk mecmuaları hakkında yeterince çalışma yapıldığı söylenemez. Sakk mecmualarında yer alan belgeler, daha önce düzenlenmiş kadı sicillerinden seçildiği için bu mecmuaların birer şer'iyye sicili gibi değerlendirilmesi gerekmektedir. Bu makalede Tokat'a ait bir sakk mecmuası incelenmiş, çeşitli kurum ve tarihsel olayların karşılaştırılması yoluyla belgelerin tarihleri belirlenmeye çalışılmıştır. Defterde bulunan kayıtların neredeyse tamamı XVII. Yüzyıldaki Tokat şehri ve çevresi hakkında çok çeşitli bilgiler içermektedir. Milli Kütüphane'de korunan Tokat şer'iyye sicillerinden ilkinin 1772 tarihli olması, mahkeme kayıtlarının bulunmadığı karanlık bir döneme ışık tutan bu mecmuanın önemini bir kat daha arttırmaktadır. Araştırmamızın temelini oluşturan sakk mecmuasında, Tokat'taki devlet kurumları, insan ilişkileri, camiler, medreseler, vakıflar, esnaf örgütleri, dönemin en tehlikeli hastalığı olan veba, şehirde önemli tahribata yol açmış olan yangınlar gibi pek çok konuda zengin malumat bulunmaktadır.

Abstract

It is not possible to claim that there is an adequate number of studies on sakk majmuas, which show how and in which frame the regulations of accounts pertaining to the cases in the Ottoman courts were drawn up. As the documents in the sakk majmuas are selected from formerly prepared shari'a court registers, they should be evalu-ated as shari'a court registers. This article analyzes a sakk majmua of Tokat and attempts to determine the dates of the documents by means of comparing several institutions and historical events. Almost all the accounts in the majmua include a wide range of information about the Tokat province and its environment in the 17th century. This majmua becomes doubly important considering the fact that the first of the shari'a court registers of Tokat preserved in the National Library is dated 1772: the majmua sheds light on an unknown era when there weren't any court registers. The sakk majmua, which constitutes the basis of our study, contains ample information about a variety of sub-jects like the state institutions, human relations, mosques, madrasahs, guilds, the plague as one of the most dangerous diseases of the time, and the seriously destructive fires in Tokat.