TÜRKÇEDE ODAKSIL ŞİMDİKİ ZAMAN BİÇİMBİRİMİ {-yor} VE BUNUN OĞUZ TÜRKÇESİNDEKİ DURUMU

Özet

Tarihî ve çağdaş Türk yazı dillerindeki zaman ekleri benzerlikler göstermekle birlikte bunların birbirinden farklı görünümler sergilediği durumlar da vardır. Yazı dilleri arası farklılıkların en çok olduğu çekim ise odaksıl şimdiki zaman çekimidir. Türkler arasında odaksıl şimdiki zamanın ifadesinde kullanılan biçimbirimlerin özellikle görülen geçmiş zaman ve geniş zaman çekimlerine göre çeşitlilik gösterdiği bilinmektedir. Bunun da, söz konusu biçimbirimlerin bu iki zaman çekimine göre Türk dilinin günümüze daha yakın dönemlerinde oluşmaya başladığından ve belli zaman sonra da standartlaştığından kaynaklandığı söylenmektedir. Oğuz Türkçesi açısından ise -yor biçimbirimi -A /-I/-U yorı-r, -A /-I/-U yoru-r biçimlerinde Oğuzların Asya’daki ata topraklarında odaksıl şimdiki zaman ifadesi olarak önceleri tasvirî birleşik fiil yapısında başlamış ve sonraları özellikle Türkiye Türkçesi ve Gagavuz Türkçesinde odaksıl şimdiki zaman çekimi eki olarak standartlaşmıştır. Bu çalışmada Türklerin odaksıl şimdiki zaman ihtiyacından ve bu ihtiyacın ürünlerinden biri olan -yor biçimbiriminin tarihî derinliklerinden ve bu biçimbirimin Oğuz Türkçesinin tarihî ve çağdaş yazı dillerindeki yayılımından bahsedilmiştir. Bunun için de 13. yüzyıl öncesinde Doğu Türkçesi metinlerinde, bu tarihten sonra ise Oğuz Türkçesi ağırlıklı olmak üzere tarihî ve çağdaş Türk yazı dillerinde söz konusu biçimbirimin izi sürülmüş ve buradan elde edilen bilgiler ışığında -yor biçimbiriminin oluşum ihtiyacı ve özellikleri açıklanmaya çalışılmıştır. Bunun sonucunda, -yor biçim biriminin Gagavuz Türkçesi ve özellikle Türkiye Türkçesinin karakteristik odaksıl şimdiki zaman çekimi eki olduğu görülmüştür. Türkmen Türkçesinde de bu biçimbirim kullanılmakla birlikte Doğu Türk lehçelerinde standart olan biçimbirimlerin de kullanımı söz konusudur. Azerbaycan Türkçesinde ise diğer Oğuz grubu yazı dillerinden tamamen farklı bir kökenden gelen biçimbirim odaksıl şimdiki zaman çekimi için kullanılmıştır.

Abstract

Although tense suffixes in historical and contemporary Turkish written languages show similarities, they differ from each other. The focal present tense has the greatest differences among written languages. It is known that the morphemes used in the expression of the focal present tense among Turks show a wide range of variety according to the past tense and aorist conjugations. This variety shows that these morphemes according to two tenses started to be formed in the Turkish language closer to today and became standard after a certain time. -yor morpheme in Oghuz Turkish started as an expression of A /-I/-U yorı-r, -A /-I/-U yoru-r format in the descriptive verb structure in Oguz’s ancestors’ territories in Asia long ago and then was standardized as a morpheme of focal present tense especially in Turkish and Gagauzian. In this study, the needs of Turks for the focal present time, the historical background of -yor morpheme as one of the results of this need and the spread of this morpheme in the historical and contemporary written languages of Oghuz Turkish were mentioned. For this purpose, the mentioned morpheme was traced in historical and contemporary Turkish written languages, Eastern Turkish texts before the 13th century, and especially Oguz Turkish texts after the 13th century. Also, the formation features of -yor morpheme were explained in the light of the information obtained from this. As a esult, it has been seen that -yor is characteristic focal present tense morpheme in Gagauzian and especially in Turkish. Although this morpheme is used in Turkmen , it is also possible to see the usage of the standardized morphemes in Eastern Turkish dialects. In Azerbaijani, the morpheme originating from a completely different rigin from other Oghuz written dialects is used for the focal present tense. Although this morpheme is also used in Turkmen , it is also possible to see the usage of the standardized morphemes in Eastern Turkish dialects.