Devlet'in hesabını tutmak: Osmanlı muhasebe matematiğinin teknik içeriği üzerine

Özet

İslâm medeniyeti'nde dinî, resmî (idârî) ve toplumsal hayatta hedeflenen mükemmellik ile dinî ve toplumsal meşruiyet, bir yönüyle, dakik hesap ve bunu sağlayacak aletlere dayanır ki bu da matematik bilimlere dayanır demektir. İbadet zamanlarının ayarlanması, Mekke'de bulanan Kabe'nin geometrik-trigonometrik yönünün tayin edilmesi, dinî açıdan önemli olan ay ve günlerin başlangıç ve sonlarının belirlenmesi, tereke hesaplarının yapılması, arazî ölçümlerinin ayarlanması, nizâm-i devlet için mâliye işlerinin düzenlenmesi gibi pek çok konunun matematik bilimleri gerektirdiği izahtan varestedir. Bu yazıda, genel olarak, nazarî çerçeve ile Osmanlı matematiğinin tarihî arkaplanı kısaca verildikten sonra, tarihî süreç içerisinde Osmanlı döneminde muhasebe matematiği için kaleme alınan eserler tanıtılacak; genel değerlendirmeleri yapılacak ve bir muhasebe matematik metninin içeriği tespit edilecektir.

Abstract

In Islamic civilization, the perfection that is aimed in religious, administrative and social life, and religious and social legitimacy are based, in part, on precise calculations and the necessary instruments, and this means that this perfection and legitimacy also depend on mathematical sciences, especially mathematics and astronomy. It was necessary to make precise calculations and to develop geometrical-trigonometrically astronomical tables and techniques, as well as to make the existing instruments handy and more accurate for the rearrangement of many issues such as determining the prayer times, arrangement of Kaaba's geometrical-trigonometrically aspect in Mecca, finding out the beginning and the end of the important religious days and months, according to the needs of the Ottoman administration. This study, after given the theoretical framework and a short history of Ottoman mathematics, introduces the works and the authors of accountancy that were written in Ottoman period. After making general assessments on these works the author finally concludes by focusing on the content of one of accounting texts.