UYGUR MANİHAİZMİ’NDE RUHLARIN KURTULUŞUNA AÇILAN KAPILAR: İKİ IŞIK SARAYI

THE GATES FOR THE SALVATION OF SOULS IN UYGHUR MANICHAEISM: TWO PALACES OF LIGHT

Özet

MS III. yüzyılda Sasanilerin önemli hükümdarı I. Şāpūr’un sağladığı siyasi destekle önceleri Pers topraklarında yayılma imkânı bulan Babilli Mani’nin dini Manihaizm, hükümdarın ölümüyle ayrıcalıklarını kaybeder ve Pers ülkesinden sürülür. Bundan sonra Manihaizm uzunca bir süre Manihaistleri sapkın olarak gören ikincil kaynaklardan öğrenilir. Ancak 1900’lerin başında Alman arkeoloji ekiplerinin günümüzde Çin’de bulunan Turfan Vadisi’ne yaptıkları keşif gezileri, bu makûs kaderi değiştirir. Vadi’de bulunan son derece çeşitli türde eser arasında Manihaist metinler de vardır. Böylece, Manihaizm’in nasıl bir inanç olduğu sonunda doğrudan inanırlarından öğrenilmiş olur. Uzak Doğu’daki bu önemli keşiflerin hemen ardından bu kez 1920’lerde Mısır’daki Medinet Madi Kütüphanesinin bulunmasıyla da Batı Manihaizmi’nin birincil kaynaklarına ulaşılmış olur. Böylelikle uzun zaman gizemini korumuş olan Manihaizm, hemen hemen aynı dönemde yapılan bu keşiflerle aydınlanmaya başlar. Elinizdeki makalede hem Doğu hem de Batı Manihaizmi için önemli bir kavram olan Güneş ve Ay tanrılarının Türk, İran, Çin ve Kıpti dillerinde yazılmış metinlerde nasıl yer aldığı karşılaştırmalı olarak sunulmuştur. Bu karşılaştırmanın sonucunda, Eski Uygur Manihaizmi’nde Güneş ve Ay tanrılar için diğer pek çok dilde yazılmış metinden farklı olarak iki ışık gemisi ya da taşıtı yerine iki ışık sarayı ifadesiyle karşılaşılmış olsa da gemi benzetmesini de Eski Uygurların bilmekte ve kullanmakta oldukları metinlerden yapılan alıntılarla gösterilmiştir. Ayrıca kökeni çok daha eskilere dayanan bu iki ışık sarayının, ruhların göçündeki rolünüaydınlatan tasvirli bir ipek duvar süsü ile kavramın Uygur Manihaizmi’ndekiyeri anlatılmıştır.

Abstract

In the 3rd century AD, Manichaeism, the religion of Mani from Babylonia, who previously had the opportunity to live in Persian lands with the political support provided by the Sassanid’s important ruler Shapur I, lost their privileges and were expelled from the Persian country after the death of the king. After that, Manichaeism is learned from secondary sources which see Manicheans as heretics, for a long time. However, in the early 1900s, with the expeditions of German archeological teams to the Turfan Oasis, in modern China has changed this fate. There are also Manichean texts among different kinds of artifacts found in the area. Finally, Manichaeism has learned directly from its own believers. Immediately after these important discoveries in the Far East, in the 1920s the Medinet Madi Library found in Egypt which has the primary sources of Western Manichaeism. Thus, Manichaeism, which has maintained its mystery for many years, begins to be enlightened with these discoveries dated almost the same period. In this article, the attestation of the Sun and Moon Gods, which is an important term for both Eastern and Western Manichaeism, in the texts written in Turkish, Iranian, Coptic and Chinese languages is presented comparatively. As a result of this comparison, unlike from the written texts in many other languages two light palaces represent Sun and Moon Gods instead of two light ships or two light vessels in Old Uyghur Manichaeism; however, the metaphor ship is also known and used by Uyghurs. In addition, a silk hanging scroll depicting the role of these two palaces of light, whose origin dates back much earlier, during the migration of souls is explained, and also the importance of this term in Uyghur Manichaeism is discussed.