Dede Korkut kitabı'nda geçen ağayıl ve kaytaban kelimelerinin etimolojisi üzerine

On the etymology of the words ağayil and kaytaban taken place the book of Dede Gorgud

Özet

Dede Korkut Kitabının metniyle ilgili çok sayıda ve verimli araştırmaların yapılmasına rağmen, bu konuda bazı problemler hâlâ da çözümünü bulmamıştır. Destanın söz varlığında önemli yeri olan bir sıra kelimelerin anlam kapasitesi, etimolojisi üzerine şu ana kadar tatminedici bir açıklama yapılmamıştır. Bu tipten kelimeler arasında başka hiç bir kaynakta rastlanmayan ve yalnızca Dede Korkut Kitabında yer alan ağayıl ve kaytaban kelimeleri özellikle dikkat çekmektedir. Zannımızca, destanda geçen ağayıl ve kaytaban sözcükleri koyun ve deve cinsini bidirmek için mecaz anlamında kullanılmış sözlük birimleridir. Kapsamlama (synechdoche) seciyeli ağayıl sözcüğü ağ ve ayıl birleşimlerinden oluşmaktadır. Ağ beyaz renk, ayıl ise kolan, eyer kayışı anlamındadır. Sözcük bütünlükte ağkolan; ağ çizgili anlamı ifade eder. Kaytaban kelimesi dahi kapsamlama (synechdoche) esasında oluşmuştur. Kelime kay yel, rüzgar ve taban ayak birleşimlerinden oluşan mecaz anlamlı sözlük birimidir. Synechdoche seciyeli bu tipten kelimeler daha çok konuşma diline özgü olduğundan diğer yazılı abidelere ve Orta Çağa ait edebî örnekler esasında yapılmış sözlüklere yansımamıştır.

Abstract

Despite the numerous and productive researches made in connection with the text of the Book of Dada Gorgud, some problems in this regard are still finding a solution. There was not carried out until now any satisfactory clarification as per the meaning capacity and etymology playing an important role in the epic vocabulary. In this regard, the words ağayıl and kaytaban, which are met in no other source and taken place only in the Book of Dada Gorgud are especially noteworthy. To our mind, the words ağayıl and kaytaban contained in the epic text are unities used in terms of figurative expression to mean the sheep and camel kinds. The word ağayıl used in terms of encompassing (synechdoche) consists of a combination of unities ağ and ayil. The unities ağ and ayil mean correspondingly white color and saddle belt or strap. The word expresses completely white line. As to the word kaytaban it is formed based on encompassing (synechdoche). The word is a unity of the metaphor meaning consisting of kay (wind) and taban (foot). As the words of this type of a synechdoche nature are specific for verbal language are not reflected in the dictionary of the other written monuments and other medieval literary examples.