Dostluktan krize: İkinci Dünya Savaşı sürecinde Türk-Rus ilişkileri

Özet

Tarihsel olarak sorunlu olan Türk Rus siyasi ilişkileri, kurtuluş savaşı yıllarında iyileşmiş ve Atatürk döneminde karşılıklı güvene dayalı kalıcı bir işbirliğine dönüşmüştür. Bu çerçevede, iki ülke 1925'te Dostluk ve Saldırmazlık Antlaşması'nı imzalamıştır. Buna karşın, ikinci Dünya Savaşı sırasında Türkiye'nin savaş dışı kalmaya yönelik denge politikası izlemesi, bu çerçevede Almanlarla ticari ve diplomatik ilişkilerini kesmemesi ve Rusların savaşın galipler cephesinde yer alması gibi nedenlerle Moskova-Ankara ilişkileri savaşın sonuna doğru giderek kötüleşti. Özellikle Stalin'in Montreux sözleşmesinde tadilat yapılarak Ruslara Türk Boğazları üzerinde kontrol hakkı tanınması ve Türkiye'nin doğu sınırlarında Ruslar lehine değişiklik yapılması gibi talepleri krizi derinleştirmiştir. Bu çalışmanın amacı, savaşın seyri süresince değişen Türk-Rus ilişkilerini ve bunun iç ve dış politikaya yansımalarını resmi belgeler, dönemin diplomatik yazışma tutanakları, siyasi aktörlerin anıları ve Türk ve Rus basınına dayanarak siyasi tarih yöntemiyle incelemektir.

Abstract

Despite the mutual historical suspicions, Turkish-Russian relations have been reestablished during the war of independence and then considerably improved in the time of Atatürk on the basis of bileteral trust and cooperation. As a result, the two countries have signed a friendship and nonagression treaty in 1925. However, because of Turkey's foreign policy that aimed to seek a balance between the great powers during the second world war in the sake of remaining out of war, its maintance of diplomatic and commercial ties with Germany, and the Russia's emergence from the war on the side of victrious powers have caused to deteriote Ankara-Moscow relations toward the end of the war. Particularly Stalin's demand that Russia should gain the control of Turkish straits by the amendent of Montreux Treaty regulating strait regime, and his irredindist claims that Turkish eastern borders must be redrawn in favor of the Soviet Union further deepened the crises between the two countries This study aims to examine changing Turkish-Russian relations during the course of the second world war and its implications to Turkish foreign and domestic politics by analyzing official documents, diplomatic reports, memoirs of the political actors of the time and discussions in daily press by using political history metodology.