Ergenlerde Öz-Kontrol İle Siber Mağduriyet Arasındaki İlişkinin İncelenmesi

An Examination of the Relationship Between Self-Control and Cyber Victimization in Adolescents

Özet

Problem Durumu: 21. yüzyılın başında ergenler interneti etkin bir şekilde kullanmaya başlamışlardır. Bloglar, sosyal ağlar ve anlık mesajlaşma gençler için yeni bir dünya oluşturmuştur. Bu yeni dünyaya katılımın kişiye parmaklarının ucunda bilgilere ulaşmalarının yanında eğlenme, çeşitli sosyal ve duygusal becerileri öğretme gibi yararları bulunmaktadır. Örneğin siber ortam sağlıklı şekilde duygularını ifade etmek, başkalarına hoşgörü ve saygı ile bakabilmek, eleştirisel düşünme, karar verme, kendini kontrol etme becerisi ve yeni şeyler öğrenme için bir mekan sağlamaktadır. Siber dünya gençlerin kendinin keşfetme, sosyal destek alma, oyun oynama, bilgiye ulaşma, başkalarıyla iletişim kurma ve akademik destek alma gibi benzersiz fırsatlar sunmaktadır. Gençlerin büyük çoğunluğu bilgisayarı ve interneti olumlu ve yararlı bir şekilde kullanmalarına rağmen başkalarına zarar vererek, saldırganlık davranışlar gösterme şeklinde de kullanabilmektedirler. Online saldırganlığın ve mağduriyetin yeni formu siber zorbalık olarak adlandırılmaktadır. Siber zorbalık elektronik metin aracılığıyla tekrarlanan bir şekilde kasıtlı olarak başkalarına zarar verecek davranışlar olarak tanımlanmaktadır. Bir diğer ifade ile siber zorbalık bilişim ve iletişim teknolojilerinin bir kişi yada gruba hakaret etmek, iftira atmak ve alay etmek amacıyla kasıtlı ve tekraralanan agresif davranışlar olarak belirtilmektedir. Siber zorbalık teknolojik araçların olumsuz bir özelliği olarak görülmektedir.Siber zorba, farklı bir e-posta kullanarak ya da sosyal medya sitelerinde hayali hesaplar oluşturarak mağdurla iletişim kurabilir. Aynı zamanda siber zorbalık oyun oynarken, okulda, evde ya da kişinin özel alanında bireyin karşısına çıkabilir. İnsanlar modern teknolojinin kullanımı ile birlikte 24 saat siber zorbalık davranışılarla karşılaşabilirler.Araştırmanın Amacı: Araştırmalar bilişim ve iletişim teknolojilerinin kötüye kullanılması sonucunda oluşan siber mağduriyetin çocuklar ve gençler arasında giderek artan bir problem olduğunu ortaya koymaktadır. Özellikle teknolojinin gelişmesi bu sorunun giderek büyümesine yol açacağı düşünülmektedir. Dolayısıyla siber zorbalık davranışlara maruz kalmayı önlemeye ilişkin çalışmalarının nasıl olacağı yönünde araştırmalar hız kazanmaktadır. Bu çalışmanın da önleme çalışmalarına katkı sağlayacağı ön görülmektedir. Ergenlerde öz-kontrol ile siber mağduriyet arasındaki ilişkinin ortaya konulmasının müdahale çalışmaları için alan uzmanlarına (psikolojik danışmanlar, psikologlar, sosyal hizmet uzmanları ve okul yöneticileri) önemli bir kaynak sağlayacağı düşünülmektedir. Bu doğrultuda bu araştırmanın amacı öz-kontrolün siber mağduriyet üzerindeki yordayıcı etkisinin incelenmesidir.Araştırmanın Yöntemi: Araştırmada öz-kontrol ve siber mağduriyet arasındaki yordayıcı ilişkileri incelemek için ilişkisel tarama modeli kullanılmıştır. Çalışmada ergenlerin öz-kontrolü ile siber mağduriyet arasındaki ilişkiyi açıklamaya yönelik geliştirilen teorik model test edilmektedir. Araştırmanın çalışma grubu 2014-2015 eğitim öğretim yılında Türkiye’deki Erzurum ilinde beş farklı ortaöğretim okulunda öğrenim gören 353 öğrenciden oluşmaktadır. Çalışma grubunun 209 (%59,2) tanesi kız, 144 (%40,8) tanesi ise erkektir. Öğrencilerin %26,6'sı 9.sınıfta, %29,6'sı 10. sınıfta, % 31.2'si, 11.sınıfta ve %13'6'sı 12. sınıfta öğrenim görmektedir. Araştırma verilerine ilişkin analiz yapılmadan önce çok değişkenli veriler için normallik dağılımını etkilemesi olası değerleri belirlemek için Mahalanobis uzaklık değerleri hesaplanmıştır. Bu hesaplama işlemi sonucunda 4 kişiye ait ölçekler veri setinden çıkarılmıştır. Bu işlemden sonra 353 veri ile analizler sürdürülmüştür. Araştırmada öz-kontrol ile siber mağduriyet arasındaki ilişkiler Pearson momentler çarpım korelasyonu ile; öz-kontrolün siber mağduriyet üzerindeki yordayıcı etkisi yapısal eşitlik modeli incelenmiştir. Araştırmada verilerin analizleri LISREL 8.54 ve SPSS 21.00 programları aracılığıyla yapılmıştır.Araştırmanın Bulguları: Araştırmanın sonucunda öz-kontrol ölçeğinin alt boyutlar olan dürtüsellik ve öz-disiplinle siber mağduriyet ölçeğinin alt boyutları olan siber dilsel mağduriyet, kimliği gizleme ve siber sahtecilik arasında negatif yönde düşük ve orta düzeyde anlamlı ilişkilerin olduğu görülmektedir. Ayrıca siber mağduriyet ölçeğinin alt boyutlarının birbirleriyle orta düzeyde ve pozitif yönde anlamlı bir ilişkinin olduğu gözlenmektedir. Bunun yanısıra öz-kontrol ölçeğinin dürtüsellik ve özdisiplin arasında pozitif yönde, orta düzeyde, anlamlı bir ilişkinin olduğu belirlenmiştir. Öz-kontrolün siber mağduriyet üzerindeki yordayıcı etkisi yapısal eşitlik modeli ile test edilmiştir. Yapısal eşitlik modeli analizi sonucunda dürtüsellik ve öz-disiplini kapsayan öz-kontrol örtük değişkeninin (OZK) siber dilsel mağduriyet, kimliği gizleme ve siber sahtecilik alt boyutlarını kapsayan siber mağduriyet örtük değişkenini (SM) negatif yönde yordadığı gözlenmektedir (β=-.40, t= -4.47). Modelde gösterilen tüm yolların anlamlı olduğu belirlenmiştir (χ2/sd= 1.04, NFI= .99, CFI=.99, GFI =.98, AGFI= .98, SRMR= .014 ve RMSEA= .011). Elde edilen bu bulgu öz-kontrolün ergenlerde siber zorbalığa maruz kalma üzerinde anlamlı bir etkisinin olduğu şeklinde değerlendirilebilir. Araştırmanın Sonuçları ve Önerileri: Bu araştırmada dürtüsellik ve öz-disiplin boyutlarından oluşan öz-kontrolün ergenlerin siber mağduriyet yaşama üzerindeki yordayıcı etkisi incelenmiştir. Araştırma sonucunda öz-kontrol ile siber mağduriyet arasında anlamlı ilişkilerin olduğu görülmüştür. Araştırmanın diğer bir sonucunda öz-kontrol (OZK) örtük değişkeninin siber mağduriyet (SM) örtük değişkenini negatif yönde ve anlamlı bir düzeyde yordadığı belirlenmiştir. Ayrıca araştırmada OZK örtük değişkeninin siber dilsel mağduriyet, kimliği gizleme ve siber sahtecilik gözlenen değişkenleri üzerinde dolaylı etkilere sahip olduğu tespit edilmiştir. Analiz sonucunda, öz-kontrolün siber mağduriyetin % 18’ini açıkladığı

Abstract

Purpose: Cyber bullying is a new phenomenon which adversely affects young people. Exposure to the cyber bullying can negatively affect the mental health. The aim of this study is to examine the predictive effect of self-control on cyber victimization in adolescents. Research Methods: The study group was composed of 353 Turkish secondary school students. The research data were collected using the Brief Self-Control Scale and Cyber Victimization Scale. To examine predictive relationships between self-control and cyber victimization, the descriptive relational model was used. In the study, the analysis of the data was made using the Pearson Correlation Coefficient and structural equation modelling. Findings: As a result of the study, significant relationships were determined in the negative direction, at low and moderate level between the impulsivity and self-discipline sub-dimensions of the self-control scale and cyber language victimization, hidden identities and cyber forgery sub-dimensions of the cyber victimization scale. Another result of the study was that the self-control latent variable (SC) covering the impulsivity and self-discipline sub-dimensions predicted negatively the cyber victimization latent variable (CV), which relates to cyber language victimization, hidden identity and cyber forgery sub-dimensions. Implications for Research and Practice: As a result of the study, it was found that self-control predicted cyber victimization in a negative way. The structural modelling analysis indicated that the model related to self-control's predicting cyber victimization was acceptable and the model could account for the relationships between the observed and the latent variables sufficiently. Counselors can place students in activities to improve their self-control skills

Anahtar kelimeler: Lise öğrencileri, elektronik saldırganlık ve yapısal eşitlik modeli.