Dergiler / Eurasian Journal of Educational Research / 2016 / Cilt: 16 - Sayı: 67
Türkiye’deki Görme Engelli Öğrencilerin Bağımsız Hareket Önkoşul Kavramlarındaki (Beden Düzlemi/Trafik) Düzeylerinin Değerlendirilmesi
- Sayfa
- 0–0
- DOI
- —
Özet
Problem Durumu: Kavramlar, insanların yaşamları boyunca dünyayı anlamlandırabilmesini ve çevresiyle bütünleşmesini sağlayan en önemli yapılardandır. İnsanlar gün içinde kavramların binlercesini ayırt etme ve iletişimde kullanır (Jonassen, 2006). Kavram gelişimi, yaşam boyunca devam eden sonsuz bir süreçtir ve fiziksel, çevresel faktörlere bağlı olarak her çocukta farklı şekilde gelişir. Görsel uyarıcı yokluğu, çocukların çeşitli gelişim alanlarını (bedensel, bilişsel ve dil gelişimi) olumsuz yönde etkilediği için (Tuncer, 2004), görme engelli çocukların kavram gelişiminde genellikle gecikmeler yaşanabilir (Budd, 1998). Görme yetersizliği olan çocukların kavram gelişiminde problem yaşadığı, Hill ve Balsch tarafından (1980) belirtilen çalışmalarla da desteklenmektedir. Kavramlar, yönelim ve bağımsız hareket için son derece önemli kilometre taşlarıdır. Görme yetersizliği olan kişilerin yönelim ve bağımsız hareketle ilişkili, sahip olması gereken temel kavramlar; beden şeması, beden kavramı ve beden imajını içeren bedensel farkındalık, beden düzlemi ve bölümleri, sağ-sol taraflar (yanlar), yönler, uzaysal (pozisyon, şekil, büyüklük vb.) ve çevresel (köşe, cadde vb.) kavramlardır (Pogrund ve diğ., 1998). Beden imgesi kavramı; beden bölümleri, bedenin göreceli pozisyonları ve ne kadar yer kapladığına yönelik bilgileri içermektedir. Beden imgesi, çocuğun vücut düzlemini algılamasını, basit uzaysal kavramları (karşısında, yanında, arasında) anlamasını kolaylaştırmaktadır. Öğrenci yetersiz bir beden imgesine sahipse, kendi çevresini oluşturan dünyayı anlamakta güçlük yaşayacaktır (Altunay, 2003). Beden imgesi kavramından sonra, bedeniyle gerçekleştireceği sağ/sol kavramlarının fonksiyonel kullanımını geliştirmek gerekmektedir. Görme yetersizliği olan çocuk çevresindeki eşyaların, kendisi hareket ettiği ya da döndüğü zaman nasıl yer değiştirdiğini göremez (Özyürek, 1995). Çevresindeki uyaranları güvenli ve hızlı şekilde kullanabilmesi için pozisyonların göreceliliği kavramının öğrenciye kazandırılması son derece önemlidir. Trafik kavramları gibi çevresel kavramlar da, çevrenin güvenli şekilde kullanılabilmesinde önemli bir rol oynar. Görme yetersizliği olan kişiler hareket ederken cadde geçme gibi ölüm ya da yaralanma ihtimalinin yüksek olduğu riskli durumlarla karşılaşabilir. Cadde geçme bilgisi en çok görsel sistemler yoluyla kolayca elde edilir. Görme yetersizliği olduğu zaman güçlükler artar (Geruschat, Hassan, Turano, Quigley ve Congdon, 2006). Bu nedenle trafik kavramlarının öğretilmesi ve güvenli geçiş için trafikte uygulamaların yapılması son derece önemlidir. Fakat Ülkemizde Altunay Arslantekin ve Ekinci tarafından (2014) çalışmada, görme yetersizliği olan üniversite öğrencilerinin öğrenim hayatları boyunca trafik kavramları ve trafiğin kullanımına yönelik öğretim yapılmadığı belirlenmiştir. Ülkemizde yönelim ve bağımsız hareket için öğretilmesi gereken önkoşul kavramlarla ilgili öğrencilerin performans düzeylerini ortaya koyan herhangi bir çalışma bulunmamaktadır. Araştırmayla, öğrencilerin var olan kavram düzeylerinin ortaya koyulmasının, bu kavramlara yönelik öğretim uygulamalarının gerçekleştirilmesini sağlayabileceği düşünülmektedir. Araştırmanın Amacı: TÜBİTAK tarafından desteklenen, “Görme Engelli Öğrenciler İçin Yönelim ve Bağımsız Hareket Becerileri Değerlendirme Aracının Geliştirilmesi Projesi’nde (YÖBDA)” standardize edilmiş değerlendirme aracı geliştirilmesi sürecinde, Türkiye’deki görme yetersizliğinden etkilenmiş öğrencilerin yönelim ve bağımsız hareket becerilerini kullanabilmeleri için sahip olmaları gereken ön koşul kavramlara (beden düzlemi ve trafik kavramları) ne ölçüde sahip olduklarının da belirlenmesi amaçlanmıştır. Araştırmanın Yöntemi: Araştırmanın örneklemini, 2015-2016 öğretim yılında öğrenim gören, toplam 16 görme engelliler okulu (n=320) ve yakın bölgelerdeki kaynaştırma öğrencilerinden (n= 82), toplam 402 dokunsal öğrenci oluşturmuştur. Bu öğrencilerin 183’ü kız, 219’ü erkektir. Öğrencilerin araştırmaya katılmaları için gereken izinler, Milli Eğitim Bakanlığı’ndan alınmıştır. Ayrıca okul müdürleri araştırma hakkında bilgilendirilmiş ve yazılı onayları alınmıştır. Çalışma, var olan durumunu ortaya koymaya çalışan betimsel düzeyde tarama çalışmasıdır. Uygulamacılar, dokunsal öğrenci isim listesine göre, birebir olarak çalışma yapmıştır. YÖBDA’daki yönergeler verilmiş ve işaretlemeler yapılmıştır. Öğrencilerin uygun şekilde gerçekleştirdiği basamaklar, değerlendirme aracının ilgili basamağının karşısındaki, +/- sütununun altına “+”, öğrencinin uygun gerçekleştiremediği ya da hatalı yaptığı basamaklar, “-” olarak işaretlenmiştir. Öğrencinin doğru/yanlış tepkilerine nötr kalınmıştır. Araştırmada dokunsal olan öğrencilerin ön koşul kavramları (beden düzlemi ve trafik kavramları) gerçekleştirmelerine yönelik değerlendirmeler incelenmiştir. Çalışmadan elde edilen sonuçların frekans ve yüzdeleri belirlenmiştir. Değerlendirme aracı uygulanmadan önce, üç uzman tarafından aracın amaca uygunluğu değerlendirilmiştir. Değerlendirme aracının bütün uygulamacılar tarafından güvenilir şekilde uygulanabilmesi için, uygulama kitapçıkları hazırlanmış ve Proje koordinatörü tarafından bursiyerlere eğitim verilmiştir. Değerlendirmeciler arası güvenirlik verilerinin toplanması için, iki araştırma görevlisi, öğrencilerin %20’si için YÖBDA’yı bağımsız olarak işaretlemiştir. Değerlendirmeciler arası güvenirlik verileri %100 olarak bulunmuştur. Araştırmanın Bulguları: Araştırmada görme yetersizliği olan öğrencilerin beden düzlemiyle ilişkili ve trafik kavramlarını gerçekleştirme yüzdeleri incelenmiştir. Beden yüzeyleriyle ilgili kavramları gerçekleştirme yüzdeleri incelendiğinde, %93 ile %97.3 arasında değiştiği görülmektedir. Öğrencilerin, sağ, sol, ön, arka kavramlarına büyük ölçüde sahip oldukları görülmektedir. Bedenine göre pozisyon ilişkilerine yönelik veriler incelendiğinde, %88.1 ile %94.3 arasında değiştiği görülmektedir. Önünde, sağında, solunda, arkasında olan nesneleri söyleme
Abstract
Purpose: Visually impaired people are weak in terms of their learning words and concepts by hearing them and their experience of the world with their bodies. In addition to developing a standardized assessment tool in the Development of Orientation and Mobility Skill Assessment Tool (OMSAT/YOBDA) for Visually Impaired Students Project, supported by TUBITAK, the purpose of this study was to determine to what extent visually impaired students throughout the country had the prerequisite concepts (body plane/traffic) they needed in order to use their orientation and mobility skills. Research Methods: The study is a descriptive-level survey study which aims to present the existing situation. A total of 402 visually impaired students from 16 schools for the visually impaired (n=320) and among the inclusion students in the immediate surroundings (n=82) studying during the 2015–2016 academic year participated in our research. The implementers personally worked with the visually impaired students and made markings for the OMSAT. The data were entered in the system. Findings: At the end of the study, it was concluded that the levels of mastery of the traffic concepts required for orientation and mobility were very low among students studying at schools for the visually impaired as well as in mainstream contexts, and that their performance levels regarding concepts related to body planes were relatively higher. Implications for Research and Practice: It is assumed that the research results will form a basis for preparing IEPs, improving teaching programs, and conducting other field research on this subject.