Mesleki Olgunluğun Yordayıcısı Olarak Beş Faktör Kişilik Özelliği

Özet

Problem Durumu: Türkiye’de öğrencilerin meslek tercihlerinin belirginleşmeye başlaması lise döneminde olmaktadır. Ancak öğrencilerin bu tercihlerini kendi yetenek, ilgi, değer ve kişilik özellikleri gibi temel faktörleri dikkate alarak yaptıklarını söylemek oldukça güçtür. Türkiye’de mesleklere yüklenen değerler, iş bulma olanakları gibi faktörler nedeni ile öğrencilerin lise tercihleri biçimlenmektedir. Öğrencilerin meslek seçimlerini daha sağlıklı yapabilmeleri için yeterli mesleki olgunluğa sahip olmaları gerekir. Lise öğrencilerinin kişilik özelliklerinin mesleki olgunluk düzeyi üzerindeki etkisinin belirlenmesi farklı kişilik yapılarına sahip lise öğrencileri için mesleki rehberlik ve danışmanlık uygulamalarına katkı sağlayacaktır. Meslek seçiminin doğru yapılabilmesi için bazı temel yetkinliklere ihtiyaç vardır. Bu yetkinliği ifade eden kavram mesleki olgunluk kavramıdır. Mesleki olgunluk kavramı genel olarak meslek seçimi ile ilgili planlar yapabilme, mesleklere ilişkin farkındalık sahibi olma ve meslek seçimi sorumluluğunu üstlenebilme olarak tanımlamaktadır. Mesleki olgunluk üzerine yapılan çalışmalarda kişilik özelliklerinin etkisinin incelendiği araştırma sayısı çok az sayıdadır. Bireyin meslek seçiminde dikkate alınması gereken özelliklerinden biri de kişilik özellikleridir. Kişilik, bir bireyin değişik durumlarda nasıl davranacağının belirlenmesinde etkilidir. Bu açıdan bakıldığında kişilik, bireyin mesleki kararını, meslek seçimini, iş performansını ve mesleki doyumunu etkiler. Kişilik, bireyi diğerlerinden ayıran düşünsel, duyuşsal ve davranışsal farklılıklar olarak tanımlanmaktadır. Kişiliğin açıklanması ve tanımlanması ile ilgili literatürde birçok yaklaşım öne sürülmektedir. Bu yaklaşımlardan biri de özellik yaklaşımıdır. Beş faktör kişilik yapısı temel bazı özellikler çerçevesinde yapılandırılması konusunda görüş ayrılıkları içerse de genel kabul gören bir yapı olarak değerlendirilebilir. Beş faktör modelinde kişilik özellikleri dışadönüklük, nevrotizm, uyumluluk, sorumluluk ve açıklık boyutlarında değerlendirilmektedir. Dışadönük kişilik tipindeki bireyler, pozitif duygulara sahip girişimci ve sosyal ilişkileri güçlüdür. Bu bireyler farklı kültürden olan kişilere açık ve sosyal uyum düzeyleri yüksektir. Nevrotizm boyutunun kişilik özelliklerine sahip olan bireyler stres içeren durumlarda hemen etkilenirler. Zorluklarla baş etme becerileri düşük olduğundan duygusal anlamda tepkili ve reaktiftirler. Yaşadıkları duygu değişimleri nedeniyle sıklıkla depresyon, anksiyete ve öfke yaşarlar. Uyumluluk kişilik özelliklerine sahip olan bireyler, sosyal ilişkilerinden nazik, sevecen, iş birliği halinde çalışmayı tercih eden bir kişilik yapısı sahiptirler. Sorumluluk boyutunun kişilik özelliklerine sahip olan kişiler davranışlarında dikkatli, iç disiplini yüksek ve benzer davranışlar sergileme konusunda tutarlı, özenli ve sorumluluk düzeyi yüksek özellikler gösterirler. Son olarak açıklık kişilik özelliğine sahip bireyler meraklı, çok yönlü düşünebilen, yaratıcı, çevredeki değişimlere duyarlı, hayal gücü yüksek, yeniliklere açık ve risk alabilen kişililerdir. Bu araştırma farklı kişilik özelliklerine sahip lise öğrencilerinin mesleki olgunluk düzeylerinin belirlenmesinde literatüre katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Bu araştırma sonuçları okullarda çalışan okul rehber öğretmenlerinin hangi kişilik özelliklerine sahip öğrencilerin meslek seçimi ile ilgili daha fazla yardıma ihtiyaç duyduklarını belirlemeyi kolaylaştıracaktır.Araştırmanın Amacı: Bu tarama çalışmasının amacı lise öğrencilerinin beş faktör kuramına dayalı kişilik özellikleri (dışadönüklük, nevrotizm, uyumluluk, sorumluluk ve açıklık) ile mesleki olgunluk düzeyleri arasındaki ilişkiyi incelemektir. Aşağıda yer alan soruları cevaplamak için 429 lise öğrencisinden sağlanan veriler kullanılmıştır.· Lise öğrencilerinin kişilik özellikleri ile mesleki olgunluk düzeyleri arasındaki korelasyon düzeyi nedir?· Lise öğrencilerinin kişilik özellikleri mesleki olgunluklarını ne düzeyde yordamaktadır?Araştırmanın Yöntemi: Bu araştırma ilişkisel tarama modelinde, nicel bir araştırmadır. Araştırmanın evreninin Malatya ili Yeşilyurt merkez ilçesinde bulunan 15119 lise öğrencileri oluşturmaktadır. Araştırmanın örneklemini 248’i kız (58%) ve 181’i erkek (42%) erkek toplam 429 lise öğrencisinden oluşmaktadır. Örneklemin 39’u (9%) dokuzuncu sınıf, 128’i (%30) 10.sınıf ve 262’si (%61) 11.sınıf öğrencilerinden oluşmaktadır. Araştırma kapsamında öğrencilerin mesleki olgunluk düzeylerini ölçmek için “Mesleki Olgunluk Ölçeği” kullanılmıştır. Öğrencilerin kişilik özelliklerinin ölçülmesinde ise, “Beş Faktör Kişilik Özellikleri Testi” kullanılmıştır. Araştırmanın amacı doğrultusunda değişkenler arasındaki ilişkileri belirlemek için korelasyon analizi; bağımsız değişkenlerin her birinin tek başına mesleki olgunluk üzerindeki yordayıcı etkisini incelemek için çoklu regresyon analizi kullanılmıştır.Araştırmanın Bulguları: Mesleki olgunluk ile kişilik tipleri arasındaki ikili korelasyonlar değerleri -.29 ile .40 arasında değişmektedir. Mesleki olgunluk ile dışadönüklük (r=.21, p<.05), uyumluluk (r=.19, p<.05), açıklık (r=.19, p<.05) ve sorumluluk (r=.18, p<.05) arasında anlamlı pozitif ilişki vardır. Mesleki olgunluk ile nevrotizm (r=-.23, p<.05) arasında ise anlamlı negatif ilişki vardır. Regresyon analizinde modele sokulan bağımsız değişkenlerin (dışadönüklük, nevrotizm, uyumluluk, sorumluluk ve açıklık) mesleki olgunluğu anlamlı düzeyde yordadığı görülmektedir (R² =.12, F(4,424)= 11.560, p <.05). Bağımsız değişkenlerin modelin %12’sini açıkladığı görülmüştür. Bağımsız değişkenlerin modele katkıları değerlendirildiğinde en önemli katkının nevrotizm (β=-.158, p< .05) bunu sırasıyla dışadönüklük (β=.148, p< .05), açıklık (β=.109, p< .05), uyumluluk (β=.090, p< .05) ve sorumluluk (β=.083) geldiği anlaşılmaktadır. Araştırmanın Sonuçları ve Önerileri: Araştırma sonucunda beş faktör kişilik özelliklerinden dışadönüklük, açıklık, nevrotizmin mesleki olg

Abstract

Purpose: This study aims to determine the predictive strength of personality traits based on the five-factor theory on the level of career maturity Research Methods: The sample of the study included a total of 429 high school students, 248 females (57.8%) and 181 males (42.2%). The study utilized the “Career Maturity Scale” to determine the students’ career maturity levels. To measure the personality traits of the students, the “Five-Factor Personality Traits Test” was usedFindings: Results showed that the personality trait variables included in the model altogether significantly predicted career maturity (R= .35, R² =.12, p<.05). It has been observed that, in the model, independent variables explained 12% of the variance in career maturity. When the contribution of each independent variable to the model was analysed, the highest contribution came from neuroticism (β=-.158), followed by extraversion (β=.148), openness (β=.109), agreeableness (β=.090), and conscientiousness (β=.083). Implications for Research and Practice: Findings of the study demonstrated that high school students should be encouraged to interact with people around them and access sources of information easily. Furthermore, their social skills should be enhanced to increase their career maturity levels. The ways to access resources to learn about various occupations, such as the Internet, magazines, and books, should be planned and presented for students, especially those with introverted and anxious personality traits.

Anahtar kelimeler: Beş faktör, mesleki olgunluk, kişilik, meslek seçimi, lise.