Mûsâ Câlînûs'un Risâle fî tabâ'i'i'l-edviye ve isti'mâlihâ Başlıklı Eseri

Özet

Bu makale, Mûsâ Câlînûs (ö. 948/1542 sonrası) tarafından Osmanlı Türkçesinde yazılmış olan bir tıp eserini tanıtmakta ve eserin çevirimyazısını sunmaktadır. Eserin başlığı, Risâle fî taba'i'i'l-edviye ve isti'mâlihâ (İlaçların Doğaları ve Kullanımları Üzerine Bir Eser) olup, çeşitli tıbbi maddelerin (materia medica) nitelik (sıcaklık, soğukluk, yaşlık, kuruluk) derecelerini ve buna dayanarak, belirli drogların sağlığı nasıl etkilediği, onda nasıl değişikliklere sebep olduğu ve onu nasıl koruduğunu analiz etmektedir. Kısa ve görünüşe bakılırsa monoton duran bu metnin, daha kapsamlı incelenmeyi hak etmesinin üç sebebi bulunmaktadır. Birincisi, metnin Ortaçağ Latin tabipleri Bernard de Gordon ile Arnaldo di Villanova'ya atıfta bulunması, bu isimlerin Türkçe (ve İslâmi) literatürde muhtemelen ilk kez zikredilmesi anlamına gelmektedir. İkincisi, Mûsâ Câlînûs, II. Bâyezid çevresinde, Latince (ve de İbranice) tıp metinlerinin muhtevalarına yönelik bir pazarın var olduğunu düşünüyor olmalıdır. Üçüncüsü, Mûsâ Câlînûs'un, 1500'lü yıllarda İslâm astronomisi ile ilgili bilgilerin Venedik'e ulaşmasında muhtemel kanallardan biri olmasından dolayı, Latin tıp metinlerinin muhtevalarına olan ilgisi, Mûsâ Câlînûs'un en az iki istikamette bilgi taşıyan ilmî bir aracı olduğu anlamına gelmektedir

Abstract

This article introduces and presents a transcription and annotated translation of a medical text in Ottoman Turkish authored by Musa Calinus (d. after 1542). The treatise is entitled Risala fi taba'i' al-adviya va-isti'maliha (Treatise on the Natures of Medicines and Their Use). This article, analyses the degrees of the qualities (e.g., heat, cold, wetness, and dryness) of various materia medica and how, on that basis, certain drugs affect, effect, and preserve health. There are three reasons why this brief, seemingly pedestrian text merits more extensive study. First, it refers to the medieval Latin physicians Bernard de Gordon (fl. 12701330) and Arnaldo di Villanova for perhaps the first time in Turkish (and Islamic) literature. Second, Musa Calinus must have believed that there was an audience at Beyazid II's court for the contents of medical texts composed in Latin (as well as in Hebrew). Third, as Musa Calinus is a probable conduit through which information about the astronomy of Islamic societies could have reached the Veneto around 1500, his interest in the contents of Latin medical texts meant that he was a scholarly intermediary who carried information in at least two directions