Sustainable conservation issues of four 14th and 15th century mosques in Ankara: Ahi Elvan mosque, örtmeli, sabunî and poyraji mesjids

Ankara’da 14. ve 15. Yüzyıl Camilerinin sürdürülebilir korunma sorunları: Ahi Elvan camisi, örtmeli, sabuni ve poyracı mescitleri

Özet

Bu çalışmada, Ankara’da bulunan Ahi Elvan Camisi, Örtmeli Mescidi, Sabunî Mescidi ve Poyracı Mescidi’lerinin bugünkü fiziksel durumları ile geçmişte ve günümüzde korunmaları için alınmış bulunan önlemler değerlendirilmiş, ve gelecekte yaşamlarının sürdürülebilir şekilde korunabilmesi için öneriler sunulumuştur. Ondördüncü ve onbeşinci yüzyıllarda inşa edilen bu dört tescilli yapı günümüze kadar özgün formları ile mimarî elemanlarını büyük ölçüde korumuşlardır. Bu ahşap direkli, ahşap tavanlı, taş temelli, ve kerpiç ile ahşap duvarlı yapılar, aynı zamanda inşa edildikleri dönemde Anadolu’ya gelen yeni bir yapı geleneğini temsil etmektedirler. 1920’lerden itibaren korunmaya başlanan bu tarihi yapılar farklı şekillerde müdaheleler geçirmiş ve geçmişte çeşitli malzemelerle sıvanmıştır (ör., çimento bazlı ya da toprak bazlı sıvalar). Geçmişte gerçekleştirilen bu koruma müdaheleleri ile varolan fiziksel sorunlar bazen gözle görülebilir olsa da, yapıların özgün malzemeleri üzerindeki pozitif ve/veya negatif etkilerini saptamak çok daha güçtür. Bu çalışma sürecinde, bu amaca yönelik olarak, söz konusu yapılarda tahribatsız bir yöntem ile bir yıl boyunca mikro-klimatik ölçümler alınmış ve veri toplanmıştır. Ankara’nın uzun vadeli meteorolojik verilerine göre, Ocak, Nisan, Temmuz ve Ekim aylarında birer haftalık süreler boyunca Tiny tag® Plus data logger’leriyle, her yapıda iç ve dış sıcaklık ve bağıl nem oranları ile ahşap tavanlarının yüzey sıcaklıkları ölçülmüştür. Ayrıca, her mevsim, her yapıda, sıcaklık ve bağıl nem oranlarının dağılımları m2 bazında ölçülmüş ve en kurak ay olan Temmuz ayı dışında, yapıların iç duvarları ve tavanlarının yüzey sıcaklıkları ölçülmüştür. Yapıların özgün malzemeleri ile geçmişte ya da günümüzde geçirdikleri koruma müdaheleri görsel olarak ya da var olan yazılı bilgiler ile Vakıflar Genel Müdürlüğü’nde bulunan arşiv belgelerinin incelenmesiyle saptanmıştır. Çalışma sonucunda, bu dört yapının taşıyıcı duvarlarının fiziksel özellikleri ile iç mekanlarındaki malzemelerin tampon etkisi ve bu iki faktörün iç mekanlarındaki mikroklimatik koşullar üzerindeki etkileri incelenmiştir. Ayrıca, iç mekânlarda bulunan özgün ahşap elemanların ve/veya bezemelerin daha etkili bir şekilde korunabilmeleri için mikroklimatik veriler çeşitli parametrelere göre incelenmiştir. Böylece, iç ortamlarında arzulanan gönencin özgün mimarî elemanlarına zarar vermeksizin sağlanması için gerekli koşullar ile yapıların sürdürülebilir biçimde korunabilmeleri (bakım, önleyici önlemler, restorasyon) için alınan önlemler değerlendirilmiştir. Sonuçta bu dört yapının fiziksel bütünlükleri ile özgünlük değerlerine zarar vermeden gelecekte yaşamlarının sürdürülebilir biçimde korunabilmeleri için alınabilecek önlemler geliştirilmiştir.

Abstract

This paper provides a summary of a dissertation recently completed by the author and its salient findings (1). Mosques and mesjids, or small neighborhood mosques (2) built in Ankara between the 12th and 15th centuries are virtually the only buildings remaining from the Seljuq, Ahi and early Ottoman periods. Aside from hans, or commercial buildings, hamams and türbes, or mausolea, these structures, distributed throughout the urban topography, represent examples of buildings from the periods in which they were built. As may be noted in historiographic accounts of early Ottoman period such as Atsız (1992) and Neşri (1995), written documents concerning Ankara are surprisingly few, mentioning the city merely as a garrison seized or lost in well known battles. According to Aktüre (1987), a certain amount of documentary evidence from these early periods exist in vaqf, or foundation records which refer to this area under individual settlement names. Otherwise, the inscription panels of historic religious structures (i.e., mosques, or Camisi (3), mesjids and türbes) provide the only written information available on their dates of construction, patrons and builders.