HEGEMONYA EKSENİNDE AZERBAYCAN MAARİFÇİLİĞİ VE M. F. AHUNDOV’UN AVRUPA MERKEZCİLİK PROBLEMATİKASI

AZERBAIJAN ENLIGHTENMENT IN THE DIRECTION OF HEGEMONY AND M. F. AKHUNDOV’S EURO-CENTRALISM PROBLEMS

Özet

Bu çalışmada, Azerbaycan maarifçilik akımı ve bu akımın en önemli temsilcilerinden biri olan Ahundov’un Avrupamerkezcilik felsefesi temellerinin inşasına ilişkin hegemonya olgusunun ne şekilde belirleyici olduğu varsayımları yeni tartışmalar bağlamında sorgulanmaktadır. Kimlik, siyaset, felsefe ve kültür ilişkilerinin kavramlar üzerinden nasıl belirlendiği veya hegemonik konsepte uygun hangi tarzda biçimlendiği makalede şerh olunmaktadır. Dönemin sömürgecilik ikliminde belirleyici olan koşullar göz önünde tutularak yeni bir toplum inşa etme tartışmalarında Gramsci ve Foucault’nun çözümlemeleri, ortaya konan problemin çözümüne farklı perspektifte ışık tutmaktadır. İlk dikkat çeken husus ise Azerbaycan maarifçi aydınların Rusya merkezli söylem/ideoloji bakış açılarına zorunlu bir biçimde istinat etmeleri olgusunun arka planında yer alan Avrupamerkezci formülasyonları ortaya koyabilmektir. 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren M. F. Ahundov’un siyasi-felsefi yazıları, dil, eğitim-medeniyet konusundaki düşünceleri ve Azerbaycan’da yeni hegemonik bağlamların oluşumuna sağladığı katkıyı bu kavramlar açısından değerlendirmek makalenin bir diğer amacını oluşturmaktadır. Ahundov’un İslam dini ve ahlaki kavramları üzerine eleştirel yaklaşımı hegemonyanın ideolojik bir söylemi olarak dikkat çekmektedir. Bu faaliyetleri ile Ahundov, Oryantalizm disiplinine önemli bir katkı sunmakla birlikte Rusya’nın sömürgecilik politikalarından doğan hegemonik çizgiyi bariz şekilde özümseyerek ve yaptığı yorumlarla Avrupamerkezci bir arayışa girişilmesini özendirmiştir.

Abstract

The artice describes the discussions on enlightment in Azerbaijan and Akhundov’s hypothesises, one of the most important representatives in this direction, about how hegemony modifies construction of philosophical foundation of Euro-centralism. It interprets the ways identity-policy-pholosophy-culture relations are defined through notions or how it is designed in accordance with the hegemonic concept. It is obvious that colonization played the role of a modifier in that period and Gramsci and Foucaul’s analysis is expressed as a basic access point in the discussions on construction of a new community. The feature that draws attention first is that the fact educationist intellectuals refered to the ideological views focused on Russia was set on Euro-centralism formulations which occupied the back place. The other goal of the article is to highlight M.F. Akhundov’s political-philosophical writings, his ideas on language, education-culture and contribution to forming new hegemonic contexs in Azerbaijan. Akhundov’s critical approaches to Islam and Islamic morals draw attention as an ideological discourse. Through this activity, M.F. Akhundov confered benefits on Orientalism disipline and, obviously, mastered hegemonic features stemming from colonization policy in Russia as well and tended to study euro-centralism.