HALİL B. AHMED’İN MÜHMEL OLARAK NİTELENDİRDİĞİ BAZI MÜSTÂMEL LAFIZLAR الكلماتُ المستعملة التي أعتبرها الخليلُ مهملةً

Özet

Bu çalışma mühmel lafızları konu edinmektedir. Mühmel lafızlar iki kısımdır. Birincisi Halil el-Ferâhidî’nin ma’kûm olarak isimlendirdiğidir ki Arap dilinde sâd ile dâd harfinin bir kelimede kullanılması buna örnektir (Arap dilinde böyle bir kelime yoktur). Zira böyle bir kelime Arap fonetiğinin aykırıdır ve harfleri arasında tenâfür (aykırılık) vardır. Bu nedenle Araplar bu kısım iştikâkı terk etmişlerdir. İkinci kısım ise Arapların kendisine bir anlam yüklemediği halde iştikâk-ı kebîr teorisinden kaynaklanandır. Bu teori kelimenin kök harflerinin taklîbi yani çevrilmesi ile olur. Bunun neticesinde bir kelimeden birçok kelime meydana gelmektedir. Söz konusu taklîb sonucu ortaya çıkan kelimelerin bir kısmı mühmel bir kısmı müstâmeldir (Arap dilinde kullanılmaktadır). Bu yöntem el-Halîl’in icadıdır. Ayrıca o, sözlüğünü bu temel üzerine yapılandıran ve lugatte mühmel ile müstâmeli ilk ortaya koyan kişidir. Bu çalışma el-Halîl’in ortaya koyduğu mühmel kelimelerin Arap dilinde kullanıldığını ispat etmektedir. Sözü geçen mühmel kelimelerin bir veya birden çok anlamı vardır. Çalışma esnasında Arap sözlüklerine müracaat edilerek sözü geçen mühmel kelimelerin anlamları açıklanmıştır. Halîl’in mühmel olduğunu söylediği halde müstâmel olan kelimelerin Arap dilinde bulunmasının sebebi iştikâk-ı kebîrin matematiksel yöntemi olabilir. Nitekim bu yöntemle kelimeler türetilmektedir. Halîl b. Ahmed bunları belirleyememiş ve semâ aracılığı ile anlamlarını açıklayamamıştır. Çalışma sonucunda Halîl’den sonra gelen sözlük yazarlarının farklı zamanlarda ortaya koydukları eserlerle mühmel kelimelerin Arap dilinde kullanıldığı anlaşılmaktadır.

Abstract

This paper focuses on the abandoned words, which has two types: first: Type that Al-Khalil called Maqum, such as Letter of Daad with /Saad/, in which there is a dissonance among its letters, and it is against the Arabic phonemic system, and therefore the Arabs deserted it. Second: type of neglected vocabularies is a result of the theory of the great derivation, which is the flipping of the root of a word, so it results in words from the same root; some of these words are abandoned and others are used. Al-Khalil invented this method and relied on it in his dictionary. He is the first to explain the neglected and the used vocabularies in the language. This research proves that there are some vocabularies that Al-Khalil considered they are abandoned while they are used in the language and have one meaning or more. This research shows the meanings of these neglected words by referring to the other Arabic dictionaries. The reason for this problem in Al-Khalil’s dictionary is the mathematical method of Great Morphological Derivation which produces words and roots that Al-Khalil was unable to count and indicate its meanings through gathering vocabularies from Bedouin Arabs, and over time, and the authors of dictionaries over different and successive times collecting the meanings of the words of the Arabic language, it became clear that the neglected words are used in the language.

Anahtar kelimeler: Arap Dili, el-Halîl, İştikâk-I Kebîr, Mühmel, Müste’mel